ФБРК редакциясының қарамағына түскен құжаттар Қазақстандағы ветеринарлық бақылауда ықтимал сыбайлас жемқорлық схемасын әшкерелейді. Базарлардағы жалған сараптамалар, күйдіргі індетінің өршуін жасыру және ақбөкен етінің заңсыз саудасы халық денсаулығына ғана емес, елдің халықаралық мәртебесіне де қауіп төндіреді. Ендеше, азық-түлік қауіпсіздігі жүйесін пайда табу құралына айналдырған кім?
Редакциямыздың ет өнімдерін экспорттау және тірі мал саудасындағы әлеуетті схемалар туралы соңғы материалдарынан кейін, ФБРК-тің анонимді ботына әртүрлі адамдардан хабарламалар түсуде. Мәселе, шамасы, соншалықты үлкен ауқымға жеткен, жағдайды жасыру қиындап барады - тексеруді қажет ететін фактілер тым көп.
Бұл жолы ФБРК редакциясының қарамағына ветеринарлық қызметтердің ішкі құжаттары, зертханалық зерттеу хаттамалары және қызметтік хат-хабарлар түсті, олар ветеринарлық бақылау саласындағы жүйелі бұзушылықтарды көрсетеді. Бұл - парақорлықтың жекелеген жағдайлары туралы емес, қазақстандықтардың дастарханына қауіпті өнімдердің түсуіне жол беретін мақсатты түрде құрылған схема туралы.
Біздің редакция бұған дейін ет өнімдерін экспорттау проблемаларын - ресейлік етпен байланысты схемалардан бастап, күдікті артық жеткізу көлемдеріне дейін көтерген болатын. Сондай-ақ, біз ақбөкендерді алу науқанын бақылап, «санын реттеу» кезіндегі ықтимал бұзушылықтар туралы ескерткен едік.
ҚОЛМА-ҚОЛ АҚШАҒА «ВЕТЕРИНАРЛЫҚ САРАПТАМА»
Анонимді дереккөздің хабарлауынша, Қазақстан базарларында күмәнді өнімдерді заңдастырудың қарапайым схемасы жұмыс істейді. Кәсіпкер жарамды құжаттары бар ет, сүт немесе жұмыртқа әкеледі, бірақ «лицензияланған» зертханалардың өкілдері партияға 500 теңгеден 3000 теңгеге дейін тұратын қосымша «ветсансараптаманы» талап етеді. Оның орнына қолмен жазылған, көбінесе заңды күші жоқ «сараптама актісі» беріледі.
Алынған материалдарға сәйкес, нақты зерттеулер жүргізілмейді. Сынамалар мүлде алынбайды немесе «үйде тексеру үшін» өнімнің ең жақсы бөліктері алынады. Нәтижелер дайын үлгілер бойынша ресімделеді, кейде оларды кәсіпкерлердің өздеріне толтыруға береді. Зертхана қызметкерлері тауарды қарамайды да, тек ақша жинаумен шектеледі.
Бірақ басты қауіп - жымқырудың өзінде емес, осылайша «тексерілген» өнімнің қайда түсетінінде. Осы жүйе арқылы күмәнді ет және сүт өнімдері балабақшаларға, мектептерге, ауруханаларға, әскери бөлімдерге және интернаттарға түсуі мүмкін. Жалған ветеринарлық ілеспе құжаттар мен маршруттар белгісіз текті тауарлар үшін «қағаз жүзіндегі тарих» жасайды.
Нарық қатысушыларының куәлік етуінше, төлем тек қолма-қол ақшамен, чексіз жүзеге асырылады. Сонда жиналған миллиондаған теңге бюджетке түспейді, делдалдардың және ветеринарлық бақылау және қадағалау комитетінің аумақтық басқармаларындағы жүйені «жауып тұрғандардың» қалтасына батады.
КҮЙДІРГІ: ҮНДЕМЕУДІҢ БАҒАСЫ
Базарлардағы ықтимал сыбайлас жемқорлықпен қатар, елімізде одан да күрделі мәселе - ерекше қауіпті аурулардың өршуін жасыру өріс алуда. 2025 жылы Қазақстан Ақмола, Қостанай, Түркістан облыстарында және Шымкентте күйдіргі індетінің өршуіне тағы да тап болды.
Сонымен қатар, редакциямыздың қарамағына түскен санитарлық-эпидемиологиялық қызметтің құжаттары одан да алаңдатарлық оқиғаны баяндайды. 2025 жылғы 1 тамыздағы қызметтік хатта Түркістан облысы санитарлық-эпидемиологиялық бақылау департаменті полицияға жалғандық фактілерімен жүгінеді. Келес ауданындағы індет оқиғасы бойынша еттің бес үлгісі санэпидемқызметтің зерттеуінде күйдірге оң нәтиже көрсеткен. Алайда ветеринарлық зертхана сол 211 кг етті қауіпсіз деп таныған.
Хатта ветеринарлық зертхананың теріс нәтижесі күмән тудыратыны тікелей көрсетілген. Бұл ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) ұлттық референттік ветеринария орталығы басқа қызметтер алған ерекше қауіпті аурулардың растауларын жүйелі түрде қабылдамайтыны туралы ақпаратты растайды.
Дереккөздің хабарлауынша, ветеринарлық зертханалардың аудиті жүйенің апатты жағдайын көрсеткен: зертханалардың 87% халықаралық ISO (Халықаралық стандарттау ұйымы) стандарттарына сәйкес келмейді. Кейбір өңірлерде ветеринарлар вакцина тапшылығын мойындайды, ал малдар тіпті екпе салғаннан кейін де ауырады. 2025 жылғы көктемгі су тасқынынан кейін 14 мал қорымы су астында қалды, оған ондаған жыл бұрын күйдіргі індеті жұққан мал көмілген.
Бұл жерде ветеринарлық зертханалардың техникалық артта қалуы да маңызды, бұл мемлекеттік деңгейде мойындалатын жүйелі қауіп тудырады. 2023 жылы үкімет тоғыз негізгі өңірлік орталықтың жабдықтарын жаңғыртуға 3,8 млрд теңге бөлген еді. Алайда қаражатты игеру тетігі ветеринарлық бақылаудың өзі сияқты тиімсіз болып шықты.
Жоба іске асырылғаннан кейін үш жылға жуық уақыт өтсе де, ресми есептер орындалған жұмыстардың нөлдік көрсеткіштерін тіркейді, бұл мемлекеттік құрылымдардың қаржыландыру болған кезде техникалық міндеттерді шешуге жүйелі түрде қабілетсіздігін көрсетеді. Нәтиже болжамды: технологиялық артта қалу сыбайлас жемқорлық схемаларын күшейтеді, өйткені жұмыс істемейтін зертханалар жалған сараптамалар үшін қолайлы жамылғыға айналады.
АҚБӨКЕНДЕР: ҚОРҒАУДАН САУДАҒА ДЕЙІН
Сыбайлас жемқорлық схемасының тағы бір бағыты, шамасы, мемлекет қорғауындағы жануарлардың (ресми нұсқа бойынша) еті - ақбөкен етінің саудасы болды. Редакциямыз «санын реттеу» науқанын жариялау кезінде