ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлеріндегі 2024 жылғы ірі мемлекеттік сатып алуларды талдауға арналған материалдар сериясын жалғастырады.
Біздің назарымызға Маңғыстау облысы ілікті, мұнда ең қымбат келісімшарттар атом энергетикасы, спорт және коммуналдық қызметтер салаларында жасалды. Екі ірі мәміле «бір көзден» әдісімен тендерсіз жасалса, біреуінде 2 млрд теңгеден астам сомаға техникалық қателік болды.
АТОМ ЭНЕРГЕТИКАСЫ: 3,86 МЛРД ТЕҢГЕ
Маңғыстау облысының Энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасы 2024 жылы «Маңғыстау атом энергетикалық комбинаты» ЖШС (МАЭК) – БН-350 реакторлық қондырғысының радиациялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша 1,67 млрд теңге сомасына шарт жасасты. Келісімшарт жыл бойы жұмыс істеп, Ақтаудағы бірегей ядролық нысанды кешенді қызмет көрсетуді көздеді.
_______________
Анықтама үшін: БН-350 – әлемдегі жылдам нейтронды реактордың жалғыз түрі, ол бір мезгілде электр энергиясын өндіріп, суды тұзсыздандырды. 1998 жылы тоқтатылған энергоблок пайдаланудан шығару кезінде тұрақты бақылауды қажет етеді.
Қызметтер радиациялық мониторинг, қауіпсіздік жүйелеріне техникалық қызмет көрсету, радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және натрий салқындатқышын қауіпсіз күйде ұстауды қамтиды.
Сонымен қатар, МАЭК «Қазақстан электр желілерін басқару жөніндегі компаниясы» АҚ (KEGOC) – жалпы құны 2,19 млрд теңге болатын екі шарт жасасты. Біріншісі – техникалық диспетчерлендіру қызметтеріне 1,86 млрд теңге, алайда нақты төлемдер жоспарланғаннан төрт есеге жуық аз болып, 504 млн теңгені ғана құрады. Екінші келісімшарт электр энергиясын өндіру мен тұтынуды теңгерімдеуді ұйымдастыруға 333 млн теңгеге қатысты болды.
Барлық шарттар тендерсіз тікелей жасалды, себебі МАЭК елдегі мұндай жұмыстардың жалғыз білікті орындаушысы болып қалады. Жоспарлы және нақты сома арасындағы елеулі айырмашылық қосымша түсініктемені қажет етеді — ықтимал себептер өндіріс көлемінің төмендеуін немесе тарифтерді түзетуді қамтуы мүмкін, бірақ мұндай сәйкессіздіктің нақты негіздері белгісіз болып қалады.
ФУТБОЛДЫҚ АМБИЦИЯЛАР: 2,35 МЛРД ТЕҢГЕ
Маңғыстау облысының Дене шынықтыру және спорт басқармасы 2024 жылы өзіне бағынысты «Каспий» футбол клубы» МКК – жалпы құны 2,35 млрд теңге болатын үш ірі келісімшарт жасасты.
Ең ірі мәміле команданы Қазақстан чемпионатына дайындауға және қатыстыруға қатысты болды. Шарттың бастапқы сомасы 1,2 млрд теңге болса, ақпан айында ол 1,69 млрд теңгеге – 488 млн-ға артық ұлғайтылды. Шығындардың мұндай 40%-ға өсуі бюджетті жоспарлау сапасына қатысты маңызды сұрақтар туғызады.
Қосымша облыс футзалды дамытуға 76,6 млн теңге және Премьер-лигаға дайындыққа тағы 586 млн теңге бөлді. Соңғы келісімшарт ерекше алаңдатады — ақша клубтың 2023 жылғы кредиторлық берешегін өтеуге жұмсалуда. Өңірлік бюджет өз қызметін дербес қамтамасыз ете алмаған ұйымның өткен жылғы қарыздарын жауып отыр.
Барлық келісімшарттар конкурссыз «бір көзден» әдісімен жасалды. Ресми түрде бұл заңды — монополияға қарсы орган ұқсас қызметтердің басқа жеткізушілерінің жоқтығын растады. Алайда мұндай схема нақты бәсекелестікті және қаражатты жұмсау тиімділігін бақылауды жоққа шығарады.
Әділдік үшін айта кету керек: «Каспий» ФК 2024 маусымын Қазақстан бірінші лигасында үшінші орынмен аяқтады, бұл клубтың жылдағы басты жетістігі болды. Қола медальдар команданың ойынды тұрақтандырып, дивизион көшбасшылары қатарына ену қабілетін растады.
Бұл нәтиже одан әрі даму және Премьер-лигаға қайта оралу үшін күрес перспективаларын ашады. Алайда спорттық жетістіктер, әсіресе қаражаттың бір бөлігі өткен жылдардағы қарыздарды жабуға жұмсалған кезде, мұндай ауқымды бюджеттік қаржыландыруды ақтай ма? деген сұрақ қалады.
ГАЗДЫҚ «ҚАТЕЛІК»: 2,1 МЛРД ТЕҢГЕДЕН 2,1 МЛН ТЕҢГЕГЕ ДЕЙІН
2024 жылғы 26 қаңтарда Маңғыстау облысының жұмылдыру дайындығы, аумақтық қорғаныс және азаматтық қорғау қызметін қамтамасыз ету басқармасы «QazaqGaz Aimaq» АҚ – 61 200 текше метр табиғи газ жеткізуге шарт жасасты. Мемлекеттік сатып алу жүйесінде мәміле сомасы 2,1 млрд теңге ретінде көрсетілгенімен, нақты құны шамамен 2,1 млн теңге болуы керек еді. Бұл сәйкессіздік есептеулерде мың текше метрдің орнына текше метрді көрсетумен байланысты болуы мүмкін.
5 ақпанда тараптар қате шартты бұзу туралы қосымша келісімге қол қойды, бұл жағдайда орындау мүмкін емес екенін нақты мойындады. Бірнеше күннен кейін, 8 ақпанда, тапсырыс беруші мен жеткізуші 2,1 млн теңге дұрыс сомасымен жаңа келісімшарт жасады.
Ресми түрде жағдай реттелді. Дегенмен, негізгі сұрақ қалады: бұл шынымен қарапайым техникалық абайсыздық па, әлде мұндай «қателіктер» сомаларды уақытша көтеру және кейіннен манипуляция жасау құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін бе? Өйткені тізілімде миллиардтық келісімшарт туралы жазба қалады, ол бұзылған болса да.
ҚОРЫТЫНДЫ
Маңғыстау облысының ірі мемлекеттік сатып алуларын талдау бюджет қаражатын басқаруда бірқатар даулы тұстарды анықтады. Атом энергетикасында техникалық ерекшелік тендерсіз сатып алуды ақтауы мүмкін, алайда жоспарлы және нақты төлемдер арасындағы елеулі сәйкессіздіктер жоспарлау сапасына қатысты сұрақтар туғызады.
Спортта облыс, шамасы, толыққанды дамуға инвестиция салудың орнына клубтың қаржылық олқылықтарын салық төлеушілердің есебінен жабуға мәжбүр. Миллиардтаған теңгеге «газдық қателік» мемлекеттік сатып алу жүйесінде сапаны бақылаудың кемшіліктерін көрсетуі мүмкін.
Мұндай эпизодтар мемлекеттік сатып алудың ашықтығына деген сенімді нығайтып, жоспарлаудан бастап келісімшарттарды орындауға дейінгі барлық кезеңдерде бақылауды күшейту қажеттілігін көрсетеді.
Естеріңізге сала кетейік, бұған дейін Павлодар облысының ірі мемлекеттік сатып алулары туралы жазған болатынбыз. Елорданың ең қымбат келісімшарттарымен сілтеме арқылы егжей-тегжейлі танысуға болады.