ФБРК редакциясы жақында ғана автоматтандырылған өлшеу станциялары (АӨС) жұмысына қатысты үш мекемеге: ҚР Көлік министрлігінің автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитетіне, «КазАвтоЖол» ҰК» АҚ және «Автоматик Систем» ЖШС — АӨС орнату бойынша бізге белгілі негізгі мердігерге ресми сұраулар жіберді. Жауаптар алынды. 2025 жылғы маусым–желтоқсан аралығындағы айыппұлдардың ресми статистикасымен бірге олар бақылау жүйесінің қалай жұмыс істейтіні және неге тараптардың ешқайсысы оның ақаулары үшін өзін жауапты санамайтыны туралы көріністі қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
МАУСЫМДАҒЫ НӨЛДІК ӨНДІРІСТЕН ЖЕЛТОҚСАНДАҒЫ 2 МЛРД ТЕҢГЕГЕ ДЕЙІН
Автомобиль көлігі және көліктік бақылау комитеті ұсынған статистика Әкімшілік іс жүргізудің бірыңғай тізілімі (ӘІЖБТ) арқылы электрондық нұсқамалар іске қосылған сәттен бастап көрсеткіштердің қарқынды өсуін тіркейді. 2025 жылғы 10 маусымнан бастап жүйе айыппұлдарды автоматты режимде рәсімдей бастады — және сандар ай сайын өсіп отырды.
Маусымда 1 083 бұзушылық тіркеліп, 196 млн теңге сомасына айыппұл салынды — нөлдік өндіріспен. Бұл өте түсінікті: жүйе енді іске қосылып, нұсқамалар алушыларға жіберілді, төлеу мерзімі әлі өтпеген еді. Желтоқсанға қарай жағдай түбегейлі өзгерді: 13 056 тіркелген бұзушылық, 3,4 млрд теңге салынған айыппұл және небәрі 2 млрд теңге өндірілген, яғни есептелген соманың шамамен 59%.
Бұл алшақтық, шамамен 1,4 млрд теңге, түсініктемені қажет етеді. Соманың бір бөлігі шағымдану және төлеудің стандартты мерзімдерімен түсіндірілуі мүмкін. Бірақ прокуратура АӨС-тің ақаулығына байланысты әкімшілік істерді жаппай қайта қарауды жүргізіп жатқанын ескере отырып, бұл қаражаттың едәуір бөлігі бұзушылықтармен шығарылған айыппұлдардың нәтижесі болуы мүмкін.
Негізінен, бұл бастапқыда жолдарды жөндеуге жұмсалуы тиіс ақша туралы болып отыр. Дәл осы айыппұлдар есебінен әдетте шамадан тыс жүктелген жүк көліктерінің жол инфрақұрылымына келтіретін залалы өтеледі және оны қалпына келтіруге қаражат бағытталады. Сондықтан есептелген және нақты өндірілген сомалар арасындағы алшақтық — бұл жай әкімшілік статистика емес, бұзылуын жалғастырып жатқан жолдарды жөндеуге жетіспейтін ресурстар.
МЕРДІГЕРЛЕРДІ ЖІБЕРУГЕ КІМ ЖАУАПТЫ
ФБРК-нің негізгі сұрақтарының бірі компаниялардың АӨС орнатуына және оларға қызмет көрсетуіне жол беруді реттеуге қатысты болды: мердігерлерге қойылатын талаптарды кім анықтайды және жабдықтың сапасына кім жауап береді?
Комитеттің жауабына сәйкес, заңды тұлғаларды жіберу жергілікті атқарушы органдар және «КазАвтоЖол» ҰК» АҚ тарапынан реттеледі. Сонымен қатар комитет конкурстық құжаттаманы, техникалық сипаттаманы және әлеуетті жеткізушілерге қойылатын біліктілік талаптарын қалыптастыру кезінде оның тарапынан қосымша келісулер, қорытындылар немесе ұсынымдар қарастырылмағанын тікелей көрсетті.
«КазАвтоЖол» ҰК» АҚ, өз кезегінде, сатып алулардың квазимемлекеттік секторы туралы заңнамаға сәйкес сатып алулар мемлекеттік сатып алу порталы арқылы жүзеге асырылатынын және жаңа АӨС тек Жол активтері сапасының ұлттық орталығының қорытындыларынан кейін ғана орнатылатынын хабарлады.
Сонымен қатар «КазАвтоЖол»-да айыппұлдар мен бұзушылықтар туралы деректерге қол жеткізу жоқ — барлық деректер тікелей Интеллектуалды көлік жүйесіне (ИКЖ) және комитеттің Көлік деректер базасының ақпараттық-талдау жүйесіне (КДБ АТЖ) жіберіледі.
Тұйық шеңбер пайда болады: АӨС-тен барлық деректерді алатын комитет мердігерлерді іріктеуге қатыспайды. Мердігерлерді тандайтын «КазАвтоЖол» ҰК» АҚ олардың жұмысының нәтижелеріне қол жеткізе алмайды. Яғни, органдардың ешқайсысы жабдықты орнату сапасынан бастап шығарылған айыппұлдардың дұрыстығына дейін үздіксіз бақылауды жүзеге асырмайды.
«АВТОМАТИК СИСТЕМ» ЖШС
Қазақстанның 11 облысында АӨС енгізген «Автоматик Систем» ЖШС ФБРК сұрауына техникалық бейтараптық рухында жауап берді. АӨС-тің аппараттық-бағдарламалық кешені (АБК), компанияның айтуынша, бұзушылықтар туралы деректерді жинақтамайды және әкімшілік материалдарды қалыптастырмайды — ол тек тіркелген ақпаратты комитет жүйесіне береді.
Шарттық қатынастардың құрылымы туралы нақтылауға ерекше назар аудару керек: компанияның «КазАвтоЖол» ҰК» АҚ-мен тікелей шарттық қатынастары жоқ. Кепілдік мерзімінен кейін «КазАвтоЖол» ҰК» АҚ учаскелеріндегі станцияларға техникалық қызмет көрсетуді мердігердің өзі емес, «КАЖ сервис» бөлімшесі жүзеге асырады.
Бұл техникалық ақаулар, жабынның деформациясы, салмақ өлшеу жабдығының дұрыс емес көрсеткіштері пайда болған кезде, «Автоматик Систем» ЖШС формальды түрде нақты станцияның жұмысына жауапкершілікті көтермеуі мүмкін дегенді білдіреді.
Компания жекелеген станциялардың техникалық конфигурацияларын тек тапсырыс берушілердің талаптарымен түсіндірді. Басқаша айтқанда, егер бір жерде айнымалы ақпарат таблосы немесе артқы нөмір камерасы жоқ болса — бұл тапсырыс берушінің таңдауы, мердігердің кемшілігі емес.
Жазбаша жауапқа қосымша ретінде компания өкілдері редакцияға камера тіркемені жеке объект ретінде анықтамай, мемлекеттік нөмірлік белгіні тіркейтінін түсіндірді. Компания артқы нөмірді тіркеу тәжірибесін де артық деп санайды, оның Еуропа елдерінде де, Ресейде де қолданылмайтынын көрсетеді.
Бірқатар станцияларда тіркелген ластанған камера объективтеріне келер болсақ, компания жұмыс істеп тұрған станцияларға техникалық қызмет көрсету «КазАвтоЖол» жауапкершілігі аймағына кіретінін, мердігерге емес екенін атап өтті.
БӨЛІНБЕГЕН ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ ШЫҒЫНДАРЫН КІМ КӨТЕРЕДІ
Сипатталған жауапкершілік архитектурасының нақты практикалық салдары бар деп есептейміз. Прокуратура әкімшілік істерді жаппай қайта қарауды жүргізуде — демек, 2025 жылғы жеті айда салынған 13 мың айыппұлдың бір бөлігі жойылуы мүмкін. Бірақ бұл орын алса да, тізбектің үш қатысушысының ешқайсысы, комитет, «КазАвтоЖол», «Автоматик Систем» ЖШС, формальды түрде кінәлі болмайды: әрқайсысы өз құзыреті және өз шарттық міндеттемелері шеңберінде әрекет етті.
Сонымен қатар 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген N3 санатындағы (12 тоннадан жоғары) самосвалдарды пайдалануға тыйым салу 100 мыңнан астам жүргізушінің мүдделеріне әсер етеді. АӨС-тің өзі деректерді қателіктермен тіркейтін және айыппұлдарға шағымдану механизмі күрделі болып қала беретін жағдайда, кәсіпкерлерге әкімшілік жүктеме тек арта түседі.
АӨС желісін кеңейту және жүк көлігіне жаңа шектеулер енгізу жалғасып жатқан жағдайда, айыппұлдарға шағымдану негіздемелері сақталып қана қоймай, ерекше өзектілікке ие болады. Сонымен бірге, болып жатқан оқиғаға нақты кімнің жауап беретіні туралы сұрақ әлі күнге дейін нақты және толық ресми жауап алған жоқ.
ФБРК редакциясы АӨС-тегі жағдайдың мониторингін жалғастырады.