Анонимді ботқа ФБРК-ға ет өнімдерін және тірі малды экспорттау саласындағы ықтимал бұзушылықтар туралы құжаттары бар өтініш түсті. Алынған ақпарат мал шаруашылығы үшін қолайлы жағдайлары бар Қазақстандағы ет бағасының өсуі мәселесін түсінуге көмектесуі мүмкін.
Ет өнімдерінің баға динамикасы
Қазақстанда 2025 жылғы қыркүйектегі ет және ет өнімдерінің бөлшек бағасы бір айда 2,7%-ға және жылдық мәнде 19,1%-ға өсті. Сиыр еті жыл ішінде 28,4%-ға, қой еті — 25,9%-ға қымбаттады.
Бағаның өсуі мәселе мемлекеттік деңгейде көтерілетін деңгейге жетті. Қазақстанда ауыл шаруашылығы министрлігі (АШМ) ірі қара мал етін экспорттауға квоталар енгізуді ұсынды — тиісті бұйрық жобасы «Ашық НҚА» порталында орналастырылған. Құжатқа сәйкес, мақсаты — елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, мал шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуді дамыту және сиыр етінің бағасын тұрақтандыру.
Ұқсас шаралар бұрын Ресейде талқыланған болатын. Сәуірде Мемлекеттік Дума ет өнімдерін экспорттауға уақытша тыйым салуды және бағаны тұрақтандыру үшін импортқа квоталар енгізуді ұсынды. Биліктің әкімшілік шектеулерге жүгінуі қолданыстағы бақылау механизмдерінің жеткіліксіз тиімді жұмыс істейтінін немесе нарық қатысушылары оларды айналып өтетінін көрсетуі мүмкін.
Түркістан облысы әкімінің өтініші
Қолда бар құжаттарға сәйкес, Түркістан облысының әкімі Нұралхан Күшеров Премьер-Министрдің орынбасары — Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғаринге тірі ауыл шаруашылығы жануарларын экспорттау мәселесін белгілеген өтініш жолдады.
Өтініш деректері бойынша, 2025 жылдың бес айында өңірден 25,2 мың бас ірі қара мал, 11,4 мың бас ұсақ қара мал және 11 мың жылқы экспортталды. 2024 жылдың осы кезеңінде бұл көрсеткіштер тиісінше 58,3, 31,6 және 11,5 мың басты құрады. Тірі мал экспорты көрсеткіштерінің төмендеуіне қарамастан, саладағы проблемалар ушықты.
Құжатта облыстағы бордақылау алаңдары сатып алуға арналған бұқалардың тапшылығына байланысты 30-40%-ға ғана жүктелгені атап өтілген. Бұл ретте тірі мал экспортынан экономика мүмкін болғаннан айтарлықтай аз алады: 1 кг тірі салмақ шамамен $2 тұрады, ал ет $6,4-тан экспортталады. Сонымен қатар, бір жануардан тері мен қосымша өнімдерден 20 мың теңгеге дейін кіріс алуға болады, бірақ тірідей әкету кезінде бұл ақша облысқа түспейді. Әкімдіктің есептеулері бойынша, тек қосымша өнімдерден алынбаған кіріс 1,2 млрд теңгені құрауы мүмкін.
Мал транзиті мәселесі
Өтініште Қазақстан аумағы арқылы малдың транзитіне ерекше назар аударылған. Егер 2024 жылдың қаңтар-тамыз айларында Ресейден Өзбекстанға 2 570 бас ірі қара мал тасымалданса, 2025 жылдың осы кезеңінде бұл көрсеткіш 31 416 басқа дейін өсті — 12 еседен астам. Әкім тірі жануарларды экспорттауды шектеу жөнінде шаралар қабылдауды және мемлекеттік шекара арқылы малдың кіруі мен шығуы кезінде қатаң бақылау орнатуды сұрайды.
Жағдайды түсіну үшін редакцияның қолына түскен құжаттарды қарастыру қажет.
Құжаттарды талдау
ФБРК редакциясының қолына Қазақстан аумағы арқылы Ресейден Өзбекстанға ірі қара малды әкетуге байланысты бірқатар ветеринариялық және көліктік құжаттар түсті. Құжаттарға ветеринариялық куәліктер, халықаралық тауар-көлік жүкқұжаттары, Россельхознадзордың рұқсаттары және экспорттық декларациялар кіреді.
Құжаттарды зерделеу кезінде бірқатар ерекшеліктер анықталды. Жөнелтуші ретінде жиі Самарадан «МЯСЭКС» ЖШС көрсетілген, ал алушы ретінде Өзбекстанның Наманган қаласынан «TURGUNOV HALOL CHORVA» ЖК көрсетілген. Бұл компаниялар үшін бағыт барлық жерде дерлік Дағыстан — Саратов — Челябі — Новосібір — Қазақстан — Өзбекстан ретінде белгіленген, бұл логистикалық тұрғыдан ұтымсыз көрінеді және мұндай жолдың орындылығы туралы сұрақтар туғызуы мүмкін.
Құжаттарда жөнелтушілер ретінде көрсетілген «МЯСЭКС» ЖШС және «Меридиан» ЖШС Россельхознадзордың автоматтандырылған ақпараттық жүйесі «Цербер» жүйесінде табылмайды. Бұл ретте «Церберде» тіркелу бақыланатын тауарларды импорттайтын немесе экспорттайтын барлық ресейлік және шетелдік компаниялар үшін міндетті.
Жүйеде болмауы компаниялардың мұндай қызметке құқығы жоқ екенін немесе олардың белгіленген рәсімдерді айналып жұмыс істейтінін көрсетуі мүмкін. Түркістан облысының әкімі өз өтінішінде «тірі мал мен ет транзиті барысында құжаттарды дұрыс ресімдемеу фактілері жиі анықталады» деп айтып, дәл осыған меңзеп отыр.
Сондай-ақ құжаттарда бруцеллез және тұяқ ауруына тексеру нәтижелері, зертханалық зерттеу актілерінің нөмірлері әртүрлі шаруашылықтар мен әртүрлі күндер үшін сәйкес келеді, бұл нақты тексерулер кезінде екіталай болып көрінеді.
Дереккөздің айтуынша, осылайша контрабанда жолымен 6 000 бас ірі қара малға дейін әкетілуі мүмкін. Егер бұл ақпарат шындыққа сәйкес келсе, бұл жануарлардың қозғалыс бағыты және бұл процестің Қазақстанның ішкі нарығына әсері туралы сұрақ туындайды.
Ықтимал әкету схемалары
Анықталған ерекшеліктерді талдау балама сценарийді болжауға мүмкіндік береді. Құжаттар бойынша мал Ресейден Қазақстан арқылы Өзбекстанға транзитпен жүреді. Алайда, іс жүзінде бұл әкетуге құқығы жоқ қазақстандық мал болуы мүмкін — рұқсаттардың, ветеринариялық құжаттардың немесе квоталардың болмауына байланысты.
Бұл жағдайда қазақстандық жануарларды ресейлік транзиттік құжаттарды пайдалана отырып ресімдейді, оларды формальды түрде транзитпен жүретін жүкке айналдырады. Нәтижесінде мал елден қағаз жүзінде заңды түрде кетеді, бірақ іс жүзінде бұл шектеулерді айналып