Қазақстанда бруцеллез диагностикасы артықшылыққа айналды - медициналық емес, әкімшілік. Талдауды тек мемлекеттік зертханада алуға болады, ол көбінесе қаланың шетінде орналасқан. Дәл осындай көріністі Shyndyk․kz басылымы тіркейді: халықаралық аккредитациясы бар жеке зертханалар бос тұрғанда, пациенттер кезекте күндерін, кейде денсаулығын жоғалтады. «Олимп» КДЛ даму және инновациялар директоры Алексей Балась ФБРК редакциясына әкімшілік шешім қолжетімді диагностиканы монополияға қалай айналдырғанын айтып берді.
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ АУРУ ҚАЛАЛЫҚ МӘСЕЛЕГЕ ҚАЛАЙ АЙНАЛДЫ
Бруцеллез дәстүрлі түрде ауылдық аймақтардың ауруы болып саналды, алайда статистика бұл стереотипті жоққа шығарады. Санитарлық қызметтердің мәліметі бойынша, тек Ақмола облысында 2025 жылы сырқаттанушылық 33% өскен. Қала тұрғындарының жұқтыруының басты көзі стихиялық базарлардағы тексерілмеген сүт өнімдері болып отыр.
Ауру ондаған басқа диагноздарды имитациялауға қабілетті, оның белгілерін тұмаумен немесе радикулитпен оңай шатастыруға болады. Асқынған бруцеллез тірек-қимыл аппаратын және несеп-жыныс жүйесін зақымдайды, ал ауыр жағдайларда мүгедектікке әкеледі.
ҚҰТҚАРМАЙТЫН, КЕРІСІНШЕ КЕШІКТІРЕТІН ТЫЙЫМ
Shyndyk.kz келтірген денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің ресми жауабына сәйкес, Биологиялық қауіпсіздік туралы заң бруцеллезді екінші патогенділік тобына жатқызады, демек, басылымның мәлімдеуінше, онымен жұмыс істеуге тек мемлекеттік мекемелер немесе мемлекеттің 100% қатысуымен компаниялар ғана құқылы.
Комитет бұл шешімді «жоғары биологиялық тәуекелдермен» және жеке секторда «кадрларды даярлаудың сәйкес келмеуімен» негіздеген. Алайда сол ресми жауапта ведомство 2025 жыл бойы Қазақстанда зертхана персоналының жұқтыруының бірде-бір жағдайы тіркелмегенін мойындаған.
Shyndyk.kz журналистерінің айтуынша, бұл парадокс денсаулық сақтау министрлігінің шенеуніктері мен зертхана өкілдері арасындағы жабық кеңесте де ашылған. Ведомство өкілдерінің бірі «жекеменшіктердің» кез келген жабдыққа ие бола алатынын, бірақ талдауларға рұқсат алмайтынын тікелей мәлімдеген.
АРТЫҚШЫЛЫҚ РЕТІНДЕГІ ДИАГНОСТИКА
Жеке желілер процедуралық кабинеттерімен елдің үлкен бөлігін қамтып үлгерген. Shyndyk.kz мәліметі бойынша, олар барлық зертханалық талдаулардың шамамен 60% орындайды. Кейбіреулері әлемде 48 ұйым ғана сәйкес келетін JCI халықаралық аккредитациясын алған.
«Олимп» КДЛ даму және инновациялар директоры Алексей Балась ФБРК редакциясымен әңгімесінде тыйымның негізгі қайшылығын атап өтті. Атап айтқанда, ол «бруцеллез» диагнозы қойылған пациенттің жеке зертханаға келіп, қанында антиденелер болғанына қарамастан, жалпы қан талдауын тапсыра алатынын айтады. Мұндай қанмен жұмыс істеуге тыйым жоқ. Бірақ сол пациент дәл бруцеллезге талдау тапсырғысы келсе, бас тарту алады.
Мәселе тіпті жағдайдың абсурдтығында емес. Мемлекет бір аурумен күресуге жылына 1,4 млрд теңге жұмсағанда, жекеменшіктерді жіберу туралы кез келген әңгіме ақша туралы әңгімеге айналады. Сонымен қатар, Балась жеке зертханалар мемлекеттік қаржыландыруға үміткер емес екенін атап өтеді.
«Біз мемлекеттік ақшаға үміткерміз деп айтпаймыз. Біз пациенттердің екінші пікір алуға немесе диагностиканы жылдамдатып, оны тіпті ақылы түрде де алуға құқығы болуы керек деп айтамыз. Қазір тіпті бұған да жол берілмейді», - дейді Алексей Балась.
Басқаша айтқанда, бюджетті қайта бөлу туралы емес, пациенттің таңдау құқығы туралы мәселе болып отыр.
«Олимп» КДЛ бас директоры Ерлан Сүлейменов пен Қазақстан медициналық зертханалар қауымдастығының президенті Алла Ким қазір, тыйым салуға байланысты, шалғай аудандардың тұрғындары «рұқсат етілген» мемлекеттік зертханаға дейін жүздеген шақырым жол жүруге мәжбүр екенін атап өтеді. Мұндай жағдайда ауру жиі асқынып, мүгедектікке әкеледі.
ЖҰҚТЫРУДЫҢ БІРДЕ-БІР ЖАҒДАЙЫ ЖОҚ
Заң күшіне енгенге дейін «Олимп» КДЛ бруцеллезге талдауларды қалыпты режимде орындаған. Алексей Баластың хабарлауынша, осы уақыт ішінде медициналық немесе зертхана персоналының жұқтыруының бірде-бір жағдайы тіркелмеген.
«Кез келген зертхана биоматериалмен әлеуетті қауіпті ретінде жұмыс істейді - бізге кім келгенін білмейміз: АҚТҚ, гепатит немесе бруцеллезбен ауыратын пациент пе. Сондықтан инфекциялық қауіпсіздіктің барлық талаптары қолданылады. Және жұқтырулар болмайды. Бірақ мұны денсаулық сақтау министрлігіне қалай түсіндіруге болады - біз әлі күнге дейін түсінбейміз», - дейді ол.
Қазақстан медициналық зертханалар қауымдастығы (ҚАМЗерт) тыйымды қайта қарау өтінішімен ресми өтініш жолдаған болатын, бірақ жауап теріс болды. Алексей Баластың айтуынша, қазір қайтадан сұрау дайындалып жатыр, ал денсаулық сақтау министрлігінің ұстанымын нақтылау үшін «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының алаңында кеңес өткізу жоспарлануда.
Сонымен қатар, Shyndyk.kz басылымына заңға ықтимал түзетулер туралы сұраққа комитет жақын арада өзгерістер әзірлеу жоспарланбайтынын хабарлаған. Бруцеллезді емдеудің клиникалық хаттамалары 2019 жылдың наурыз айында бекітілген болса да, «қайта қарауға басымдық беретіндер» тізіміне енгізілген, алайда жаңартылмаған.
Еске сала кетейік, бұған дейін ФБРК редакциясы ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) ветеринариялық бақылау және қадағалау комитетіне ресми сұрау жолдаған болатын. Біз жануарлар ауруының ошақтары бойынша статистиканы, вакцинация деректерін және есептеу әдістемесін сұрадық. Жауапта ведомство ақпаратты «Қызметтік пайдалану үшін (ҚПҮ)» белгісімен жауып тастады, тіпті кейінгі шағым да ұстанымды өзгертпеді. Яғни, фермерлер, дәрігерлер және қарапайым қазақстандықтар адамдарды жұқтырудың басты көзі - жануарлар арасында аурудың қайда және қалай таралатыны туралы ақпаратқа ресми түрде қол жеткізе алмайды.
Сонымен қатар, денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитеті ұқсас сұрауға ашық жауап берді. Он жыл ішінде елімізде адамдар арасында бруцеллездің 8 800-ден астам жағдайы тіркелген. Бұл сан бар. Ол жария. Бірақ Алексей Балась ескертеді: оған сақтықпен сену керек. Оның пікірінше, ресми статистика аурудың шегініп жатқанынан емес, адамдардың жай ғана диагнозға дейін жетпей қалғанынан төмендеуі мүмкін.
«Олар мемлекеттік зертханаға бармайды, уақытында талдау тапсырмайды, ал асқынулар пайда болғанда ғана, содан кейін ғана бруцеллезді анықтайды», - дейді ол.
Баластың еске салуынша, АҚТҚ-да да сол логика жұмыс істейді: көп диагностика - көп анықталған жағдай, аз диагностика - әдемірек сандар.
Айта кетейік, сонымен қатар Батыс Қазақстан облысында (БҚО) бруцеллез бойынша эпизоотиялық жағдайдың асқынуы тіркелуде: мал ауырады, фермерлер шығынға ұшырайды және мұның бәрі жабық статистика мен шектеулі диагностика аясында.
Бруцеллезге талдауға сұраныс әрқашан болды және БҚО-дағы соңғы оқиғаларды ескере отырып, ол тек өсе түсуі мүмкін. Осы аяда заңды түрде тағы бір маңызды сұрақ туындайды: егер елдің үлкен бөлігін қамтитын және халықаралық аккредитациясы бар жеке зертханалар осы зерттеулерге қол жеткізе алмаса, қалыптасқан монополиядан нақты кім ұтып отыр?