ФБРК редакциясы журналист Кирилл Павлов Есіл өзені бойынан анықтаған пайдалы қазбаларды өндіру орындарын қарастыруды жалғастыруда. Алдыңғы бөлімде біз Астана маслихатының бұрынғы депутаты Ғабит Сатмағамбетовпен байланысты, өзеннің су қорғау аймағына тікелей жақын жерде құм өндіретін компания туралы айтқан болатынбыз. Бұл жолы біздің назарымызға табиғат қорғау заңнамасының сақталуына қатысты сұрақтар туғызатын жаңа өндіру учаскелері ілікті.
Тергеу барысында біз төрт ірі учаскені анықтадық, онда тағы бір сұранысқа ие құрылыс материалы – қиыршық тас өндіру жүргізілуде. Бұл салада жұмыс істейтін компаниялар, шамасы, құрылыс объектілеріне тікелей жақын жерде құрылыс материалдарын өндіру арқылы өз логистикасын оңтайландыруға ұмтылады.
Дегенмен, ҚР Су кодексіне сәйкес, су қорғау аймақтарында су объектілерінің ластануына немесе гидрологиялық режимінің өзгеруіне әкелуі мүмкін әрекеттерге шектеулер қолданылатынын еске саламыз. Ұзындығы 200 шақырымға дейінгі кішігірім өзендер үшін жағалау сызығынан 500 метр ені бар су қорғау аймағы қарастырылған, ал ені кемінде 35 метр су қорғау белдеуі ерекше қорғалатын болып табылады.
Спутниктік суреттерді талдау көрсеткендей, ең жақын өндіру нүктелері жағалаудан шамамен 30 метр қашықтықта орналасқан. Ал өндіру аумағының жалпы ауданы шамамен 800 мың шаршы метрді құрайды. Мұндай ауқымдар қоршаған ортаға ықтимал әсер туралы ойлануға мәжбүр етеді.
Анықталғандай, барлық төрт учаске 2011 жылдың тамыз айынан бастап «Нефрит Голд» ЖШС ұзақ мерзімді жалдауында. Учаскелер өнеркәсіп, көлік, байланыс және өзге де ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер санатына жатады. Олардың мақсатты пайдаланылуы «қиыршық тасты және құмды топырақтарды барлау және кейіннен өндіру» деп белгіленген.
Компанияның өзіне оралайық. «Нефрит Голд» ЖШС нарықта 15 жылдан астам уақыт – 2009 жылдың қазан айынан бері бар. Компанияның басшысы және құрылтайшысы Владимир Иванченко болып табылады, ол сонымен қатар бірқатар басқа кәсіпорындарды да басқарады. Оның басқаруында, атап айтқанда, құрылыс жабдықтарын жалға беруге маманданған «Лазурит – Д» ЖШС және «Демонтоит» ЖШС, сондай-ақ қиыршық тас және құм карьерлерін игерумен айналысатын «Горный Хрусталь – VA» ЖШС, «Сарыбиік» ЖШС және «Гранулит» ЖШС бар.
Компанияның бірінші басшысы – Игорь Лекарев – де сол салада белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысатыны назар аудартады. Оның кейбір компаниялары Ресейде тіркелген: Омскідегі «Нефрит Омск» ЖШС және Қазандағы таратылған «Тасма-Хром» АҚ, бұл бизнестің трансшекаралық сипатын көрсетеді.
kompra.kz сервисінің деректеріне сәйкес, «Нефрит Голд» компаниясы тұрақты қаржылық қызметпен сипатталады. Құрылған сәттен бастап компания 2,2 млрд теңгеден астам салық төледі, бұл, айтпақшы, біздің тергеудің бірінші бөлімінде көрсетілген компания төлеген сомадан айтарлықтай көп.
Компания бірнеше жыл бұрын алған рұқсат құжаттары ерекше қызығушылық тудырады. 2023 жылы «Нефрит Голд» ЖШС Астанадан 50 км оңтүстік-шығыста және Волгодоновка ауылынан 2 км оңтүстік-шығыста орналасқан Елтөк кен орнында шөгінді жыныстарды өндіруге рұқсат алды. Рұқсат 2036 жылғы 27 мамырға дейін, жалпы игеру аумағы 700,63 га болып, оның ішінде белсенді өндіруге 45 га тарту жоспарланған мерзімге берілуі керек еді.
Жоспарланған қызметтің әсерін скринингтік қорытындыға сәйкес, өндіру шаңның пайда болуымен және азот оксидтері, темір, күкіртті газ және көміртекті қосылыстарды қоса алғанда, әртүрлі заттардың шығарындыларымен байланысты. Өндіріс сонымен қатар металл сынықтары, шиналар, мотор майы, аккумуляторлар сияқты қалдықтардың пайда болуымен қатар жүреді. Зиянды заттардың жалпы жалпы шығарындысы 235,41 т/жыл деп бағаланды, оның ішінде 14,39 т/жыл автокөлікке тиесілі. Елтөк кен орны, біздің тергеуімізде сөз болып отырған учаскелер сияқты, су қорғау аймағында – бұл жағдайда Есіл өзенінің бойында орналасқаны маңызды фактор болып табылады.
Сол кезде экология министрлігі қызметті жүзеге асыру үшін бірқатар талаптар белгіледі, оның ішінде қоршаған ортаға әсерді бағалауды міндетті түрде жүргізу, жер асты суларына әсерін анықтау және құзыретті органдармен келісу, сумен жабдықтау көзін нақтылау, су бұру бойынша егжей-тегжейлі деректерді ұсыну және т.б. 2023 жылдың шілдесінде компания тіпті осы мәселе бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізіп, су қорғау белдеуінің шекараларын сақтауға уәде берді.
Бірақ қайтадан қарастырылып отырған учаскелерге оралайық. Олардың біреуіне құқықты пайдалануды «Нефрит Голд» ЖШС «Нефрит-СВ» ЖШС бөліседі. Бұл компания нарықта 23 жыл – 2002 жылдың қаңтарынан бері бар. Компанияның бірінші басшысы және құрылтайшысы Бақай Мамбеталиев болып табылады. Қызықты факт: Бақай Мамбеталиев сонымен қатар қонақ үй бизнесімен айналысатын «Бусан» ЖШС компаниясын басқарады. Компания 2019 жылы Ресейдің Калуга облысындағы Коряково ауылында тіркелген. Сонымен қатар, мырза Мамбеталиев, шамасы, Қырғызстан азаматы болып табылады, ол бір кездері белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысқан. Ал 2017 жылы ол тіпті Ресей СІМ Дипломатиялық академиясының аспирантурасына «Құқықтану» бағыты бойынша оқуға ұсынылғандар тізіміне енгізілген — бұл тізім тек Қырғызстан азаматтарына қатысты болған.
Мырза Мамбеталиевтің басшылығындағы «Нефрит-СВ» ЖШС қиыршық тас және құм карьерлерін игерумен айналысады. Бүгінгі таңда бұл ұйым әрекетсіз деп танылғаны назар аудартады, бұл заңды сұрақ туғызады: бұл жерлерді пайдалануды іс жүзінде қандай құрылым бақылайды? Және мұндай «жауапкершілікті бөлу» экологиялық нормалардың сақталуын бақылау шекараларын бұлыңғырлау әрекеті емес пе?
Сондай-ақ, «Нефрит-СВ» ЖШС заңды тұлғалардың республикалық бірлестігі «Қазақстан тауар өндірушілері мен экспорттаушылары одағының» құрылтайшыларының құрамына кіретінін атап өтеміз. Бірлестік 22 жылдан астам уақыт – 2003 жылдың қаңтарынан бері бар. Оның басшысы 2004 жылдан бері Николай Радостовец болып есептеледі. Айтпақшы, ол сонымен қатар елдің тау-кен металлургия секторының 100-ден астам кәсіпорнын біріктіретін заңды тұлғалардың «Республикалық тау-кен және тау-металлургия кәсіпорындары қауымдастығының» атқарушы директоры болып табылады.
Есіл өзенінің жағасындағы пайдалы қазбаларды өндіру жағдайын талдай отырып, бұл бизнестің халықаралық аспектісіне назар аудармауға болмайды. Айталық, «Нефрит-СВ» ЖШС басшысы Бақай Мамбеталиевтің азаматтығы Қазақстанның табиғи ресурстарын пайдаланудың трансшекаралық сипаты туралы маңызды сұрақтар туғызады. Елдің су ресурстарын қорғау контекстінде заңды сұрақ туындайды: басшылары және, мүмкін, негізгі экономикалық мүдделері Қазақстаннан тыс жерде орналасқан кәсіпорындардың қызметін ұлттық заңнама қаншалықты тиімді реттей алады?
Есіл өзені бойындағы пайдалы қазбаларды өндіру картасы тез кеңейіп келеді, сонымен бірге осы су артериясының нәзік экожүйесіне төнетін қауіптер де артады. Астана аймағындағы құрылыс бумы құм мен қиыршық тасқа сұраныстың артуын тудырады, алайда экономикалық пайданың бағасы жоғалған табиғи тепе-теңдікпен және ластанған сулармен өлшенбеуі керек.
ФБРК редакциясы жер ресурстарын басқару комитетінің төрағасы Мұрат Теміржанова анықталған фактілерге назар аудару және осы учаскелердегі ағымдағы қызметтің заңнама талаптарына сәйкестігіне тексеру жүргізу мәселесін қарау туралы өтінішпен қайта жүгінеді.
Тергеудің келесі бөлімінде біз Есіл өзені бойындағы пайдалы қазбаларды өндірудің басқа нүктелерін зерттеуді жалғастырамыз және бұл қызметке тағы қандай компаниялар тартылуы мүмкін екенін анықтаймыз.