Қазақстанның ғылыми саласына жүргізілген мемлекеттік аудит 51 млрд теңге көлемінде қаржылық бұзушылықтарды және 47 млрд теңге көлемінде қаражатты тиімсіз жоспарлау мен пайдалануды анықтады. Тексеру сонымен қатар мемлекеттік қаржыландыруға қарамастан, ондаған ғылыми жобаның күтілетін нәтижелерге қол жеткізбегенін көрсетті.
МИЛЛИАРДТАР ШЫҒЫСТАРДЫ ЕГЖЕЙ-ТЕГЖЕЙЛЕМЕЙ БӨЛІНГЕН
Жоғары аудиторлық палатаның (ЖАП) мәліметтері бойынша, оның төрағасы Әлихан Смайылов тексеру нәтижелерін Құрылтайдың пленарлық отырысында ұсынды.
Аудит 62 млрд теңгенің шығыстарды егжей-тегжейлемей бағдарламалық-нысаналы қаржыландырудың 79 ғылыми жобасына бағытталғанын анықтады.
Бұл ретте қолданыстағы тетік орындаушыларға қорытынды бағалауға дейін-ақ жоба құнының 96–98%-ын алуға мүмкіндік береді. Тіпті қорытынды есеп қабылданбаса да, қаржыландырудың негізгі бөлігі орындаушыда қалады.
ҒЫЛЫМИ ЖОБАЛАР НӘТИЖЕЛЕРГЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗБЕДІ
Тексеру құны 16 млрд теңге болатын 176 жобаның жоспарланған нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз етпегенін көрсетті.
Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығы 2025 жылы 2 мыңнан астам жобаны тексеріп, 3 млрд теңгеден астам сомаға бұзушылықтарды анықтады. Алайда ұлттық ғылыми кеңестер ақпаратты назарға алумен ғана шектелді.
Аудиторлар сонымен қатар ғылыми әзірлемелердің тиімділігі көбінесе олардың практикалық қолданылуымен емес, жарияланымдар, патенттер және енгізу актілерінің санымен бағаланатынын анықтады.
Атап айтқанда, аудиторлық іріктемедегі 60 патент бойынша әзірлемелерді пайдалану туралы келісімдер табылмады.
КОММЕРЦИЯЛЫҚ ЖОБАЛАРДЫҢ КӨПШІЛІГІ ТҰРАҚТЫ САТЫЛЫМДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТПЕДІ
Ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыруға қатысты жекелеген мәселелер туындады. Ғылым қорының мәліметтері бойынша, ресми көрсеткіш 44%-ды құрады, алайда есепті жыл үшін салыстырмалы есептеу кезінде ол 16%-ға дейін төмендеді.
Аяқталған 141 жобаның ішінен соңғы үш жылда өнімнің тұрақты сатылымын тек 38 жоба (27%) қамтамасыз етті.
Қалған құны 22 млрд теңге болатын 103 жоба өндіріс пен сатылымның күтілетін көрсеткіштеріне қол жеткізбеді.
Аудит сонымен қатар жер қойнауын пайдаланушылардың ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) 1% мөлшеріндегі міндетті аударымдарын пайдаланудағы кемшіліктерді анықтады. Түскен қаражаттың бір бөлігі ғылыми қызметтің орнына депозиттерге, бағалы қағаздарға және РЕПО операцияларына бағытталды.
АУДИТ МАТЕРИАЛДАРЫ ҚҰҚЫҚ ҚОРҒАУ ОРГАНДАРЫНА БЕРІЛЕДІ
Тексеру қорытындысы бойынша ЖАП мыналарды анықтады:
- 51 млрд теңге — қаржылық бұзушылықтар;
- 47 млрд теңге — қаражатты тиімсіз жоспарлау және пайдалану;
- 36 жағдай — материалдар әкімшілік жауапкершілікке тарту үшін уәкілетті органдарға берілді;
- 3 факті — материалдарды құқық қорғау органдарына жіберу туралы шешім қабылданды.
Аудиторлар Үкіметке қаражаттың жұмсалуын бақылауды күшейтуді және ғылыми жобалардың қаржыландыру бөлінуінен бастап нәтижелерді практикалық пайдалануға дейінгі тұтас цифрлық есебін енгізуді ұсынды.
ЖАП төрағасы Әлихан Смайылов ведомство ұсынымдар мен тапсырмалардың жауапты мемлекеттік органдар тарапынан орындалуын одан әрі қадағалауды жалғастыратынын мәлімдеді.
