Қаржыгер Расул Рысмамбетов «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ (КТЖ) компаниясының 2008–2024 жылдардағы қаржылық есептілігіне зерттеу жүргізіп, оны ашық деректер негізінде жариялады. Онда автор көпжылдық аудиторлық ескертпелерге, 32 млрд теңгеден астам ретроспективті түзетуге, жеткізушілерге берілетін аванстардың 463 млрд теңгеге дейін өсуіне және оның пікірінше қосымша зерделеуді қажет ететін басқа да көрсеткіштерге назар аударды.
ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗІНЕ НЕ АЛЫНДЫ
Зерттеу компанияның 2008–2024 жылдардағы 37 аудиторлық есебі мен Қаржылық есептілік депозитарийіндегі 13 жиынтық қаржылық есептілігі негізінде дайындалды. Барлық қарастырылған кезеңдерде аудитор болып «Делойт» ЖШС табылды.
Автор қорытындылар тек жарияланған құжаттарға негізделгенін және бұзушылықтардың дәлелі емес, керісінше forensic-индикаторлар мен қосымша зерделеуді қажет ететін сұрақтар тізімі екенін атап өтеді.
НЕГЕ ЕРЕКШЕ НАЗАР АУДАРЫЛДЫ
Зерттеудің негізгі қорытындыларының бірі — жарияланған есептілікке сәйкес, 2009 жылдан 2023 жылға дейін аудитор жыл сайын бас компанияның жеке қаржылық есептілігі бойынша ескертпемен пікір білдірген.
Зерттеуде атап өтілгендей, 2024 жылы компания ретроспективті түрде көрсеткіштерді түзетіп, бөлінбеген пайданы және инвестиция құнын тиісінше шамамен 32,3 млрд және 31,1 млрд теңгеге азайтқан. Қаржыгер мұны еншілес ұйымдардың капиталына енгізілген, бұрын танылған активтердің қосымша бағалауын түзетумен байланыстырады.
АВАНСТАР МЕН ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ БАҒДАРЛАМА ТУРАЛЫ НЕ ДЕЛІНГЕН
Зерттеуге сәйкес, негізгі құралдарды жеткізушілерге берілетін ұзақ мерзімді аванстар көлемі 2022 жылғы 101,6 млрд теңгеден 2023 жылы 463 млрд теңгеге дейін өскен, ал 2024 жылдың соңында 384,2 млрд теңгені құраған.
Зерттеу деректері бойынша, ең ірі сомалар жолаушы вагондарын жеткізуге, теміржол жолдарын салуға және локомотивтер сатып алуға тиесілі болған. Расул Рысмамбетов жекелеген аванстардың жыл бойы іс жүзінде өзгермегенін атап өтіп, мұндай операцияларды қосымша тексеруді қажет ететін бағыттар деп санайды.
Сонымен қатар, 2023–2024 жылдары негізгі құралдарды сатып алуға жұмсалған шығындар 1,55 трлн теңгеден асқаны, ал инвестициялық бағдарламаны қаржыландыру жаңа қарыз капиталын тартумен қатар жүргені атап өтіледі.
ӨТІМДІЛІК ЖӘНЕ ҚАРЫЗ ЖҮКТЕМЕСІ
Автор сондай-ақ пайданың өсуі мен компанияның өтімділік жағдайы арасындағы айырмашылыққа назар аударады. Келтірілген деректер бойынша, ағымдағы өтімділік тапшылығы 2023 жылдың қорытындысы бойынша 382,7 млрд теңгеден 2024 жылдың соңында 929,4 млрд теңгеге дейін өскен, ал акционерге тиесілі таза пайда 157,8 млрд теңгені құраған.
Зерттеуде компания қаржыландыруды, оның ішінде акционер қарыздары есебінен тартуды жалғастырғаны айтылады, алайда мұндай динамиканың себептері зерттеудің өзінде талданбайды.
ТАҒЫ ҚАНДАЙ МӘСЕЛЕЛЕР КӨТЕРІЛДІ
Зерттеудің жекелеген бөлімдері еншілес және үлестес ұйымдардың міндеттемелері бойынша қаржылық кепілдіктерге, жекелеген активтермен жасалған мәмілелерге, бейіндік емес жобаларды қаржыландыруға, инвестиция құрылымының өзгерістеріне, еншілес компаниялармен операцияларға және дебиторлық берешек динамикасына арналған.
Автор сондай-ақ еншілес ұйымдардың қарыздары бойынша кепілдіктердің өсуіне, бас компания инвестицияларының ұлғаюына және оның пікірінше қосымша зерделеуді қажет ететін жекелеген операцияларға назар аударады.
ҚОСЫМША НЕНІ ЗЕРДЕЛЕУ ҰСЫНЫЛАДЫ
Зерттеудің қорытынды бөлігінде одан әрі талдау үшін 17 бағыттан тұратын тізім жарияланған. Олардың ішінде — активтерді қайта бағалау бойынша шешімдер, ірі аванстық төлемдер, еншілес ұйымдармен мәмілелер, қаржылық кепілдіктер, инвестициялық жобалар, дебиторлық берешектің қозғалысы, мерзімсіз қаржы құралдарымен операциялар және логистика саласындағы жекелеген жобалар.
Қаржыгер аталған мәселелер бойынша түпкілікті қорытындылар тек бастапқы құжаттама мен өзге де материалдарды тексеруден кейін мүмкін екенін атап өтеді, себебі зерттеу тек ашық қаржылық есептілікке негізделген.
