ҚР Жоғары аудиторлық палатасы (ЖАП) ғылыми салада мемлекеттік қаражаттың пайдаланылу тиімділігін тексеруді аяқтады. Аудит 67 млрд теңгеге орындалмаған ғылыми тапсырмаларды, конкурстардың кешігуін және мүдделер қақтығысы қауіптерін анықтады. Нәтижелер 11 қарашада Құрылтайдың пленарлық отырысында қаралды.
ҒЫЛЫМДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУ ЕКІ ЕСЕДЕН АСТАМ ӨСТІ
ЖАП деректері бойынша, 2022–2025 жылдары Қазақстанда ғылымды қаржыландыру 122-ден 262 млрд теңгеге дейін өсті. Алайда экономикадағы ғылыми шығыстардың үлесі 1% нысаналы көрсеткіші кезінде ЖІӨ-нің 0,16% деңгейінде қалып отыр.
Сонымен қатар мемлекеттік қаржыландыру үлесі 55%-дан 82%-ға дейін өсті. Аудиторлар бұл үрдісті бизнестің ғылыми әзірлемелерге сұранысының әлсіздігімен және жеке сектордың зерттеулерге қатысуының шектеулілігімен байланыстырады.
ҒЫЛЫМИ САЯСАТТЫҢ НЫСАНАЛЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ ТӨМЕНДЕТІЛДІ
Тексеру ғылыми саланы басқарудағы дәйексіздікті анықтады. 2021–2025 жылдары төрт бағдарламалық құжат қолданыста болды, олардың үшеуі мерзімінен бұрын тоқтатылды.
Сонымен қатар негізгі нысаналы көрсеткіштер төмендетілді:
- Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) арналған шығыстар — ЖІӨ-нің 2%-ынан 0,5%-ына дейін.
- Зерттеушілер санының өсуі — 50%-дан 7%-ға дейін.
- Жеке қосаржыландыру үлесі — 50%-дан 32%-ға дейін.
67 МЛРД ТЕҢГЕГЕ ҒЫЛЫМИ ТАПСЫРМАЛАР ОРЫНДАЛМАДЫ
Аудиторлар мемлекеттік ғылыми тапсырысты қалыптастырудағы кемшіліктерді анықтады. 2025–2027 жылдарға жеті басымдық пен 153 мамандандырылған бағыт бекітілді, бұл кез келген дерлік зерттеуді басымдықтарға жатқызуға мүмкіндік береді.
Бұл ретте ғылыми-техникалық тапсырмалар нақты нәтижелерсіз, бағалау критерийлері мен енгізу тетіктерінсіз жиі жасалды.
2023–2025 жылдарға көзделген 393 тапсырманың ішінен 67 млрд теңге сомасына 149-ы орындалмады. Олардың әрқайсысының орындалмау себептері жарияланған материалдарда нақтыланбаған.
КОНКУРСТАР 208 КҮНГЕ КЕШІКТІРІЛДІ
Тексеру ғылыми конкурстарды ұйымдастыру мерзімдерінің бұзылуын анықтады. 2025 жылы олар 208 күнге дейін кешігумен жарияланды, ал сараптамалық материалдарды ұлттық ғылыми кеңестерге беру 93 күнге дейін созылды.
Сонымен қатар 545 жоба бойынша қаржыландыруды шамамен 12 млрд теңгеге қысқарту туралы экономикалық сараптама ұсыныстары ескерілмеді.
Бұл ретте аудит көрсетілген соманың қандай бөлігі алушыларға іс жүзінде аударылғанын нақтыламайды.
АУДИТОРЛАР МҮДДЕЛЕР ҚАҚТЫҒЫСЫ ҚАУІПТЕРІН АНЫҚТАДЫ
ЖАП жобаларды іріктеуге қатысатын ғылыми кеңестердің құрамына ерекше назар аударды.
Анықталғандай, ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і бір мезгілде жалпы қаржыландыруы 52 млрд теңге болатын 127 жоба бойынша зерттеу топтарына кірген.
Тағы 27 кеңес мүшесі жобалардың ғылыми жетекшілері болды.
Аудиторлар ғылыми қаржыландыруды бөлу кезінде мүдделер қақтығысы қауіптерін көрсетті. Бұл ретте жарияланған нәтижелерде қаражатты заңсыз алудың нақты жағдайлары келтірілмеген.
