Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) ауыл шаруашылығы министрлігін қоса алғанда, агроөнеркәсіп кешенінің (АӨК) 15 субъектісін тексеру бойынша есептерді беруден бас тартты. Аграрлық сарапшы, ФБРК негізін қалаушы Кирилл Павлов 5 қарашада ресми сұрау салған болатын, алайда нақты құжаттардың орнына саладағы проблемалар туралы тек жалпы қорытындылар алды. Барлық белгіленген мерзімдер өткеннен кейін Павлов ведомствоның әрекеттеріне шағымданды.
Сұратылған ұйымдар тізіміне агроөнеркәсіп кешенінің негізгі субъектілері енді: ауыл шаруашылығы министрлігі, «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» АҚ, ветеринариялық бақылау және АӨК-тегі мемлекеттік инспекция комитеттері, Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы, «QazBioPharm» холдингі, сондай-ақ төрт әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация (ӘКК) — «Солтүстік», «Kokshe», «Тобол» және «Павлодар».
Сонымен қатар, сұрау салуға қайта өңдеу, өсімдік шаруашылығы және агротехнологияларды коммерцияландыру саласында жұмыс істейтін бірнеше ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтары енгізілген.
«ЖАП АӨК-те нені жасырып жүр? 5 қарашада Жоғары аудиторлық палатаға сұрау салдым — 15 субъектінің аудиті бойынша есептерді ұсынуды сұрадым. Жауапта бәрі нашар деп жазды. Ал нәтижелерін бермеді», — деп жазды Кирилл Павлов өзінің Telegram-арнасында «Қазақ чувашы».
Сұратылған құжаттардың орнына ЖАП агроөнеркәсіп кешенінің жай-күйі туралы жалпы анықтаманы ұсынды. Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2024 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің шығарылым көлемі 8,3 трлн теңгені құрады, бұл 2023 жылғы көрсеткіштерден 9%-ға артық. Өсімдік шаруашылығының жалпы өнімі 5 трлн теңгеге (60,2%), мал шаруашылығынікі — 3,2 трлн теңгеге (39,6%) жетті.
Бұл ретте ведомствоның жауабында мемлекеттік аудит АӨК-тің дамуын тежейтін бірқатар проблемалық факторларды анықтағаны көрсетілген. Олардың қатарында — дамудың бағдарламалық құжаттары арасындағы үйлесімсіздік, өзін-өзі қамтамасыз ету индикаторларының сақталмауы және азық-түлік қорларының жеткіліксіз мониторингі. Негізгі өнімдер бойынша өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі әлі де 80%-ға жетпейді, ал қолданылатын есептеу әдістемесі физиологиялық тұтыну нормаларын ескермейді.
Ветеринариялық және фитосанитариялық қауіпсіздік саласында елеулі кемшіліктер атап өтілген. Ветеринариялық зертханалардың 87%-дан астамы халықаралық стандарттарға сәйкестікке аккредиттелмеген. 101 шекаралық бекеттің 24-і әлі күнге дейін фитосанитариялық бақылаумен қамтамасыз етілмеген.
Жеке проблема — ауыл шаруашылығының ғылымды қажетсіну деңгейін көтерудің төмен қарқыны. 2023 жылғы жағдай бойынша бұл көрсеткіш ЖІӨ-нің небәрі 0,26%-ын құрады. Ғылыми зерттеу нәтижелерін тәжірибеге жеткіліксіз енгізу саланы жаңғыртуды тежейді.
«Республикада әлі күнге дейін азық-түлік қорларын есепке алу мен бақылаудың автоматтандырылған жүйесі енгізілмеген, бұл мұндай тауарлардың болуы мен қозғалысы туралы деректердің дұрыс еместігіне әкеп соғады», — деп атап көрсетілген ЖАП хатында.
Алайда тексерілген ұйымдардың әрқайсысындағы жағдайға жарық түсіре алатын аудиттердің нақты нәтижелері ұсынылмады.
«ЖАП-қа шағым түсірдім, әрине. Дегенмен, олар нені жасырып жүр және есептерді беруге неге асықпайды — барлық мерзімдер өтіп кетті», — деп түйіндеді Павлов.
Сарапшы ведомствоның ақпарат беруден іс жүзінде бас тартып отырғанын, бірақ ресми сұрау салулар бойынша тексеру нәтижелерін жариялауға міндетті екенін атап өтеді. Бақылаушы органдардың жұмысындағы ашықтықтың болмауы агроөнеркәсіп кешеніндегі нақты жағдай және осы салада бюджет қаражатын жұмсаудың тиімділігі туралы сұрақтар туғызады.
Сонымен бірге, ЖАП бұған дейін басқа әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларды тексеру нәтижелерін жариялаған болатын. Аудит 138 млрд теңгеге қаржылық бұзушылықтарды анықтады.
Атап айтқанда, «Ертіс» ӘКК инвестициялық жобалар деген желеумен 3,3 млрд теңгеге бұзушылықтармен коммерциялық тұрғын үй құрылысын жүргізген, «Ақтөбе» ӘКК бір компанияға кепілсіз және іріктеу комиссиясына үлестес тұлғаның қатысуымен 11,2 млрд теңге несие бөлген, ал «Семей» ӘКК тәуекелдерді талдаусыз жобаларды іріктеген. Аудиторлар құқық қорғау органдарына 14 бұзушылық фактісі бойынша материалдарды берді.