Қазақстандағы су тасқынын болжау жүйесі өнеркәсіптік пайдалануға қабылданды, бірақ профильді ведомствоның ресми жауабына қарағанда, оның су тасқындарын қаншалықты дәл болжайтынын ешкім бағалаған жоқ. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі «Tasqyn су тасқынын болжау және модельдеу» ақпараттық жүйесін қабылдау критерийлері туралы ФБРК-ның ресми сұрауына жауап берді, және бұл жауап формальды бюрократиялық процедурадан әлдеқайда маңызды мәселені көтереді: мемлекет қабылдаған жүйе шынымен не болды – болжау құралы ма, әлде дайын формулаларға цифрларды автоматты түрде қоюдың қымбат тәсілі ме.
ФАКТІЛІК НЕГІЗ
Министрліктің жауабынан Tasqyn-ды өнеркәсіптік пайдалануға қабылдау «Қазақстан Ғарыш Сапары» (ҚҒС) АҚ басқарма төрағасы Қайыржан Қожаев бекіткен 2025 жылғы 6 ақпандағы актімен ресімделгені, ол АҚ-ның өзі, аэроғарыш комитеті және ақпараттық қауіпсіздік комитетінің өкілдері қатысқан қабылдау комиссиясының шешімі негізінде жасалғаны көрінеді.
Сонымен қатар, министрліктің тікелей көрсетуінше, қабылдау пәні болжамдардың дәлдігі емес, керісінше «бағдарламалық қамтамасыз етудің функционалдық дайындығы және Әдістеме формулаларының бағдарламалық кодқа дұрыс аударылуы» болды. Бастапқы кодта қателердің жоқтығы, жүйенің қорғалуы және оның цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (ЦДИАӨМ), қазіргі Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі, төтенше жағдайлар министрлігі (ТЖМ) және су ресурстары және ирригация министрлігі (СРИМ) бірлесіп әзірлеген және бекіткен су тасқынын болжау және модельдеу Әдістемесіне сәйкестігі тексерілді.
ФБРК-ның сынақ нәтижелері бойынша қол жеткізілген болжамдардың дәлдігі, қателігі және сенімділігінің нақты мәндері туралы тікелей сұрағына жауапта нақты цифрлар мүлде келтірілмеген. Министрліктің деректері бойынша, 2025 және 2026 жылдардағы гидрологиялық болжамдардың дәлдігін бағалауды ол мүлде емес, «Қазгидромет» РМК жүзеге асырады.
КОНТЕКСТ
Айта кету керек, ФБРК мемлекеттен Tasqyn бойынша нақты жауап алу үшін бірінші рет әрекет етіп отырған жоқ. 2026 жылғы 10 сәуірде редакция су үнемдеу бойынша ОБК брифингінде тақырыпты көтерген болатын, бірақ модератор сұрақты күн тәртібіне сәйкес емес деп алып тастады, ал жазбаша жауап бір ғана дәлдік цифрынсыз жүйенің функционалын сипаттаумен шектелді.
24 маусымда су саласын цифрландыру жөніндегі брифингте ФБРК негізін қалаушы Кирилл Павлов еске салды, 2025 жылы Tasqyn 182 елді мекенді жоғары қауіп аймағына жатқызған, ал су іс жүзінде олардың тек 16-сына келген, әрі жүйенің өзінде тек 14 тіркелген. Журналист сондай-ақ су деңгейін болжаудағы төрт метрге дейінгі қателіктерді көрсеткен.
Су ресурстары және ирригация вице-министрі Аслан Әбдіраимов су көлемін бағалаудағы жекелеген ауытқуларды мойындады, бірақ Tasqyn-ды қабылдау параметрлері туралы сұраққа жауап бермей, журналисті жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігіне жіберді.
БҰЛ НЕНІ БІЛДІРЕДІ
Министрліктің жауабы мұқият қарағанда өзімен-өзі тұйықталған логикалық тізбекті құрайды. Бірақ бәрібір анықтауға тырысайық.
Мемлекеттік комиссия бағдарламалық кодтың бұрыннан бар және бекітілген Әдістеменің формулаларын дұрыс қайталайтынын тексерді; егер деректер дұрыс енгізіліп, карта ақаусыз сызылса – тапсырма орындалды деп есептеледі. Бірақ нәтиженің дәлдігі, яғни су тасқыны нақты қай жерде болады және адамдарды алдын ала ескерту мүмкін бе деген сұраққа жауап қабылдаудан тыс қалдырылып, өнеркәсіптік пайдалану процесінде жүретін «үздіксіз калибрлеу» саласына ауыстырылды. Басқаша айтқанда, формулалар мен әдістемелер Tasqyn-ға дейін де болған - платформадан қағаздағы есептеуді автоматтандыру емес, сапалы жаңа нәтиже күтілген: қателер аз және әрекет етуге уақыт көп. Бірақ министрліктің жауабына қарағанда, дәл осы критерий тексеру пәні болмаған.
Ведомствоның 182 жарияланған және 16 нақты су басқан пункттер арасындағы сәйкессіздікті қалай түсіндіретіні көрсеткіш. Оның айтуынша, бұл «сақтық принципінің» және ең нашар сценарий бойынша модельдеудің салдары – бұл тәсілді European Flood Awareness System (EFAS), американдық National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) және австралиялық Bureau of Meteorology қолданады: 100 жағдай туралы ескертіп, 70-те қателескенше, 5 нақты жағдайды жіберіп алудан жақсы. Логиканың өзі қарсылық тудырмайды, артық ескерту шынымен де әлемдік тәжірибе. Бірақ бұл жалған дабылдардың неге жол берілетінін түсіндіреді, ал болжамның қаншалықты дәл екенін емес, — ал сұрақ дәл осы туралы еді. Оның үстіне, министрлік зардап шеккен пункттер санының азаюының бір бөлігін Tasqyn есептеулерімен емес, ТЖМ және жергілікті атқарушы органдардың алдын алу шараларымен қамтамасыз етілгенін мойындайды - бұл жұмыстарды цифрлық жер бедері моделіне қосу физикалық тұрғыдан мүмкін болмады, өйткені олар модельдеумен қатар жүргізілді. Жүйеге жүктелетін әсердің бір бөлігі іс жүзінде жер жұмыстарымен қамтамасыз етілген.
Егер пайдаланудың екі жылының жалғыз расталған нәтижесі бекітілген әдістеменің енді автоматты түрде орындалатыны болса, мемлекет үшін бұл тиімділігі негізгі параметр бойынша (болжам дәлдігі) формальды түрде өлшенбеген және жарияланбаған инфрақұрылымға ақы төлеу тәуекелі. Жыл сайын тәуекел тізімдеріне енетін елді мекендердің тұрғындары үшін бұл, егер жарияланған және нақты су басу аймақтары арасындағы алшақтық нақты цифрлармен көпшілікке түсіндірілмесе, ескертулерге сенімнің біртіндеп жоғалу тәуекелі. Сонымен, мемлекеттік ақшаға нақты не жасалды?
