Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (ЦДИАӨМ) ведомствоның деректері бойынша, мердігер ұйымдарды тартпай, "Қазақстан Ғарыш Сапары" ҰК АҚ (ҚҒС) меншікті қаражаты есебінен құрылған Tasqyn су тасқынын болжау жүйесін әзірлеу мәліметтерін жария етті.
Жүйе "Қазгидрометпен" біріктірілгені және су басу аймақтарын модельдеу үшін ашық бағдарламалық жасақтама комбинациясын пайдаланатыны хабарланады, алайда оның ағымдағы су тасқыны маусымы жағдайында тиімділігі туралы сұрақтар қалып отыр.
ЖҮЙЕНІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Бұған дейін Қазақстанда су тасқыны кезеңінің басталуына және Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе және Қостанай облыстарында су басу жағдайларының тіркелуіне байланысты, ФБРК редакциясы цифрландыру министрлігіне жаңа су тасқынын болжау жүйесі жобасының құнын және оның нақты тиімділігін бағалауды анықтау мақсатында ресми сұрау жолдады.
ЦДИАӨМ жауабына сәйкес, Tasqyn жүйесі су ресурстары және ирригация министрлігімен (ҚР СРИМ), төтенше жағдайлар министрлігімен (ҚР ТЖМ) және экология, геология және табиғи ресурстар министрлігімен (ҚР ЭГТРМ) келісілген, бекітілген Су тасқынын болжау және модельдеу Әдістемесіне сәйкес әзірленген. Ақпараттық жүйе "Қазгеодезия" ұсынған өзен арналары бойынша геокеңістіктік деректерді және жер бедерінің цифрлық үлгілерін пайдаланатыны атап өтілген.
ЦДИАӨМ ресми жауабында "Қазгеодезияның" ескірген атауы қолданылғаны назар аудартады, дегенмен 2020 жылдың қыркүйегінде бұл ұйым "Ұлттық картографиялық-геодезиялық қор" РМҚК біріктіру жолымен қайта ұйымдастырылып, "Геодезия және кеңістіктік ақпарат ұлттық орталығы" ШЖҚ РМК (ГКАҰО) атауын алған болатын. Атаулардағы мұндай дәлсіздік тұтастай алғанда Tasqyn жүйесі туралы ресми ақпаратты дайындаудың мұқияттылығына қатысты белгілі бір сұрақтар тудырады.
Жүйенің негізгі функциясы әлеуетті су басу аймақтарын модельдеу және тәуекел сыныптары бойынша (жоғары/орташа) су басу қаупіне ұшыраған елді мекендерді анықтау болып табылады. Бұл үшін "Қазгидрометтің" және ҚР СРИМ-нің гидрологиялық бекеттердегі күтілетін су деңгейі туралы болжамдық деректері, сондай-ақ су қоймаларынан жоспарлы су ағындылары туралы ақпарат пайдаланылады.
"Жүйе болжамдық деректер негізінде әлеуетті су басу аймақтарын модельдеуге және тәуекел сыныбы бойынша су басу қаупіне ұшыраған елді мекендерді анықтауға мүмкіндік береді", — делінген ЦДИАӨМ жауабында.
Су тасқыны қаупі бар кезеңде уәкілетті мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимыл алгоритміне сәйкес, су тасқыны қаупі туралы деректер одан әрі өңірлерге жеткізу үшін ТЖМ Стратегиялық жоспарлау және жедел басқару командалық орталығына берілетінін атап өту маңызды.
TASQYN ФУНКЦИЯЛЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІ
Жүйеде бірқатар негізгі функциялар іске асырылған:
- "Қазгидрометтен", GloFAS және Talsim-нен гидрологиялық бекеттер бойынша су шығыны мен деңгейлерінің нақты және болжамды деректерін көрсететін болжанатын өзендер ағынының цифрлық гидрографы әзірленді.
- Су қоймалары бойынша кестелік түрде және ағымдағы және жоспарлы су ағындыларын көрсететін цифрлық гидрограф түріндегі жедел жиынтық ақпарат автоматтандырылды.
- Су тасқыны модельдеу нәтижелерін көрсететін құрал жасалды.
- "Қазсушар" реттейтін Қазақстанның су тасқыны қаупі бар өзендері мен су қоймалары цифрландырылып, жүктелді.
- "Қазгидрометтің" гидрологиялық бекеттері мен метеостанциялары, сондай-ақ әртүрлі тақырыптық қабаттар (облыс шекаралары, аудан шекаралары, ауылшаруашылық алқаптары, автомобиль жолдары, теміржолдар, электр желілері, мал қорымдары, газ құбырлары) көрсетілген.
Жүйеге тарихи (2024 жылғы) және 2025 жылғы су тасқынының өзекті ғарыштық суреттері жүктелген.
БАҒДАРЛАМАЛЫҚ ЖАСАҚТАМА: АШЫҚ ШЕШІМДЕРДІҢ КОМБИНАЦИЯСЫ
ЦДИАӨМ хабарлауынша, ақпараттық жүйе "Қазақстан Ғарыш Сапары" ҰК АҚ мамандарымен отандық және шетелдік бағдарламалық жасақтаманы қолдана отырып әзірленген. Әзірлеу процесінде келесі технологиялар мен бағдарламалық өнімдер қолданылғаны атап өтілген:
- React — JavaScript-те пайдаланушы интерфейстерін құруға арналған кітапхана.
- NestJS — TypeScript/JavaScript тілінде серверлік қосымшаларды әзірлеуге арналған фреймворк (дайын компоненттер жиынтығы).
- PostgreSQL — ашық бастапқы коды бар реляциялық дерекқорларды басқару жүйесі.
- PostGIS — географиялық деректермен жұмыс істеуге арналған PostgreSQL кеңейтім.
- GeoServer — кеңістіктік деректерді жариялау және өңдеуге арналған ашық бастапқы коды бар серверлік бағдарламалық жасақтама (БЖ).
- HEC-RAS — табиғи өзендердегі және басқа арналардағы су ағынының гидравликасын модельдеу үшін есептеу гидродинамикасында қолданылатын модельдеуге арналған бағдарламалық жасақтама.
Министрлік таңдалған шетелдік БЖ ақысыз және ашық бастапқы коды бар екенін ерекше атап көрсетеді. Таңдау шешімдердің жетілуімен және тұрақтылығымен, құжаттаманың және қоғамдастықтың қолдауының болуымен, икемділігімен және масштабталуымен, сондай-ақ әлемдік стандарттарға сәйкестігімен негізделген.
ИНТЕГРАЦИЯ ЖӘНЕ ТЕХНИКАЛЫҚ ҚОЛДАУ
Tasqyn жүйесі гидрологиялық бекеттер мен метеостанцияларда өлшенген деректерді алу, сондай-ақ су тасқыны кезеңінде гидрологиялық бекеттердегі су деңгейлері бойынша ұзақ мерзімді болжамды деректерді алу үшін "Қазгидрометпен" біріктірілген. Ол үшін "Қазгидрометтің" қолданыстағы API-і пайдаланылады.
ЦДИАӨМ жауабына сәйкес, интеграциялық жұмыстарға шығындар көзделмеген. Жүйені техникалық қолдауды "Қазақстан Ғарыш Сапары" ҰК АҚ қызметкерлері жүзеге асырады. Жүйе компанияның меншігі болғандықтан, жылдық қызмет көрсетуге шығындар жоқ.
Ақаулар мен істен шығуларды жою тәртібі бірнеше кезеңді қамтиды: мониторинг және ақауларды анықтау, диагностика, жедел әрекет ету, жұмыс қабілеттілігін қалпына келтіру, сондай-ақ оқиғаларды құжаттандыру және талдау.
СЫНАҚТАР ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК
"Мемлекеттік техникалық қызмет" АҚ ("МТҚ") Tasqyn жүйесіне ақпараттық қауіпсіздік бойынша бірыңғай талаптарға сәйкестігіне сынақтар жүргізді, нәтижелері бойынша бес оң хаттама алынды. Осы сынақтар аясында ақпараттық қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін жүктеме тестілері жүргізілгені хабарланады.
Сынақтардың бірінші кезеңінің қорытындысы бойынша "МТҚ" АҚ бірқатар ескертулерді, соның ішінде осалдықтарды анықтады, олар қайталама сынақ кезінде жойылды. Алайда министрлік жауабында анықталған осалдықтардың мәліметтері ашылмайды.
ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
ЦДИАӨМ жауабында 2025 жылы Tasqyn ақпараттық жүйесін одан әрі дамыту жоспарланып отырғаны атап өтілген. Бұл ретте кәсіпорынның шығыстарының түпкілікті бюджеті белгіленген тәртіппен қалыптастырылып, бекітілетін болады. Жүйе функционалдылығын дамыту бойынша нақты жоспарлар құжатта көрсетілмеген.
ТИІМДІЛІКТІ БАҒАЛАУ
Tasqyn жүйесінің техникалық аспектілерін егжей-тегжейлі сипаттағанына қарамастан, ЦДИАӨМ жауабында оның ағымдағы су тасқыны кезеңіндегі жұмысының тиімділігі туралы ақпарат жоқ. Бастапқы жоспар бойынша жүйе наурыз айының басында алғашқы болжамдарды беруі керек болғанын, ал айдың ортасына қарай елдің бірнеше өңірінде су басу жағдайлары тіркелгенін ескере отырып, енгізілген жүйенің нақты пайдасы туралы мәселе ашық күйінде қалады.
Ресми жауапта ақпаратты ұсынудағы белгілі бір немқұрайлылық назар аудартады: ұйымдардың ескірген атауларынан басқа, бірқатар негізгі мәселелер бойынша нақты мәліметтердің болмауы да байқалады. Бұл ведомствоның қарамағындағы жүйенің жұмысы туралы ақпаратты қаншалықты толық меңгергеніне күмән тудырады.
Жүйені әзірлеудің нақты құны туралы мәселе де ашық күйінде қалып отыр. Ведомство жүйенің "Қазақстан Ғарыш Сапары" ҰК АҚ меншікті қаражаты есебінен мердігер ұйымдарды тартпай құрылғанын көрсеткенімен, шығындардың нақты сомалары ашылмайды. Бұл мемлекеттің осы жобаға инвестицияларының тиімділігін бағалауды қиындатады.
"Меншікті қаражат есебінен" әзірлеу туралы тұжырым қосымша сұрақтар туғызады. Жүйе сыртқы қаржыландырусыз құрылған болса да, жұмыс айтарлықтай еңбек ресурстарын — "ҚҒС" бағдарламашыларының, аналитиктерінің, тестілеушілерінің және басқа мамандарының еңбекақысын төлеуді талап еткені анық.
Компания ұлттық және бюджеттен қаржыландырылатынын ескере отырып, іс жүзінде әзірлеу бәрібір мемлекеттік есептен жүзеге асырылды. Жобаға жұмсалған қаражатқа қатысты ашықтықтың болмауы Tasqyn жүйесінің бағасы мен сапасының арақатынасын объективті түрде бағалауға мүмкіндік бермейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Tasqyn су тасқынын болжау жүйесі су басу аймақтарын модельдеу және су тасқыны жағдайын болжау үшін заманауи технологияларды қолданатын күрделі бағдарламалық-аппараттық кешен болып табылады. Дегенмен, оның су тасқынының салдарын алдын алу және азайтудағы нақты тиімділігі күмән тудыруда.
Объективті бағалау үшін ағымдағы су тасқыны кезеңінде болжамдардың қаншалықты дәл болғаны, осы болжамдар негізінде шаралар уақтылы қабылданған ба және бұл су басқан өңірлердегі жағдайға қалай әсер еткені туралы қосымша деректер қажет.
ФБРК редакциясы жағдайды бақылауды жалғастыруда және су ресурстары және ирригация министрлігінен ағымдағы су тасқыны кезеңінде жаңа ақпараттық жүйенің тиімділігіне қатысты қосымша түсініктемелер күтеді.