Мәжіліс отырысында Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы Әлихан Смайылов «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ) компаниясының ауыр жағдайы туралы айтты.
Liter.kz деректеріне сәйкес, ҚТЖ тиімсіз және консервативті басқарудың салдарынан қазір банкроттық шегіне жетіп тұр.
«Барлық жоғары табысты қызметтер жеке компанияларға берілген. ҚТЖ айналасындағы артық делдалдар сатып алынатын тауарлар мен қызметтердің құнын 80 млрд теңгеден астамға өсіріп жібереді», – деді Смайылов.
Ол 2020 жылдан 2023 жылға дейін ҚТЖ-ның жалпы жүк айналымының 73% өзіндік құнынан төмен тарифтермен жүзеге асырылғанын атап өтті. Шығын 907 млрд теңгені құрады.
«Бұл шығындар негізінен транзиттік кірістер есебінен жабылады, бұл экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Ешбір кәсіпкер қайырымдылық принципі бойынша жұмыс істеуге мүдделі емес. Бұл банкроттыққа апаратын тура жол», – деп қосты Жоғары аудиторлық палатаның басшысы.
Сонымен қатар ол ҚТЖ компаниясы міндеттемелерді төлеуге қабілетсіз және несиелік тәуекелдің «қызыл» аймағында тұрғанын айтты. 2024 жылдың басында компанияның берешегі 2,9 трлн теңгені құрап, өсіп келе жатқаны хабарланады. Оның 1,3 трлн теңгесі бұрын қабылданған борыштық міндеттемелерді қайта қаржыландыруға жұмсалды.
Смайылов «Самұрық-Қазына» әдістері ҚТЖ дағдарысының алдын ала алмайтынын атап өтті. ҚТЖ басқаруында түбегейлі өзгерістер болмаса, оған техникалық дефолт қаупі төнеді.
Есептің қорытындысында Смайылов келесі шараларды ұсынды:
- үкіметке, «Самұрық-Қазына» АҚ-на ҚТЖ-ның борыштық жүктемесі мәселесін шешу;
- кірістерді тек өндірістік активтерді қалпына келтіруге, оның ішінде магистральдық теміржол желісін реновациялауға бағыттауды қамтамасыз ету;
- Ұлттық теміржол компаниясын дамыту бойынша сыртқы басқарушы институтын көздеу;
- теміржол инфрақұрылымы мен тасымалдауды басқару процестерін цифрландыруды жеделдету;
- өндірістік-технологиялық процестерді ұйымдастыруда және жүктер мен жолаушыларды тасымалдау кезінде артық жеке делдалдық құрылымдарды жою.
Informburo.kz хабарлағандай, өз кезегінде көлік министрі Марат Қарабаев азаматтар билеттер үшін қазіргіден айтарлықтай көп төлейтін болса, ҚТЖ-ны құтқара алатынын мәлімдеді.
Қазақстанда жолаушылар теміржол тасымалының құнын әзірге көтермеу жоспарланып отыр, дегенмен Қарабаев бағаның көтерілуі ҚТЖ-ға мемлекеттік қаржыландырудан құтылуға көмектесуі мүмкін деп санайды.
«Шамамен 23 млрд теңге. Мемлекеттік субсидиялау – бұл тағы да салық төлеушілердің ақшасы. Сондықтан субсидияланатын бөлікті азайту үшін билеттер құнын көтеру мәселесін қарастыруға болады. Бірақ қазіргі кезеңде жолаушылар билеттерінің құнын көтеру қарастырылмайды», — деді министр Мәжіліс кулуарында.
Содан кейін журналистер мемлекет ҚТЖ-ны қаржыландыруды тоқтатуы үшін қазақстандықтар пойыз билеттеріне қанша төлеуі керек деп сұрады.
«Бұның бәрі өтелуі үшін билеттердің құны үш есе қымбат болуы керек», — деп қосты ҚТЖ басқарма төрағасының міндетін атқарушы Қанат Алмағамбетов.