Қазақстанның алкоголь индустриясы нақты көшбасшылары бар экономиканың миллиардтаған секторы болып табылады. Ұлттық статистика бюросының 2022 жылғы деректері бойынша, елімізде 755,9 млн литр сыра, 92,1 млн литр арақ және ликер-арақ өнімдері, 48,9 млн литр шарап және 22,1 млн литр коньяк сатылған. Бұл ретте 15 жастан асқан тұрғындардың алкогольді тұтынуының орташа деңгейі жылына 6,38 литрді құрайды.
Бұл нарықты кім бақылайды және сала қандай пайда әкеледі, біздің әріптестер Juzmedia.kz-дан анықтады.
СЫРА СЕГМЕНТІ
Қазақстандағы сыра нарығын дәстүрлі түрде екі ірі халықаралық компания бақылайды. 1997 жылы құрылған «Efes Kazakhstan» еліміздегі сыра нарығының 47%-ын алады. Компанияға үш сыра қайнату зауыты тиесілі: екеуі Алматы облысында және біреуі Қарағандыда.
Ресми сайттың ақпараты бойынша, өндірістік қуаттар сағатына шамамен 5150 литр сыра шығаруға мүмкіндік береді. 2024 жылы компания мемлекеттік бюджетке 25 млрд теңгеден астам қаражат аударғаны хабарланады. Кәсіпорынды Курт Эртан басқарады, иесі болып Efes Breweries International N.V. тіркелген. Компания сайтының деректеріне сәйкес, ол Түркияда, Шығыс Еуропада және ТМД елдерінде 34 компанияны біріктіретін көпұлтты Efes Beer Group тобына кіреді.
Екінші ірі ойыншы — халықаралық Carlsberg Group құрамындағы «Carlsberg Kazakhstan». Компания Алматыда тіркелген, басшысы — Вячеслав Мальцев. Құрылтайшылары ретінде «Карлсберг Инвест А/С» инвестициялық компаниясы және дат Carlsberg Group құрамына кіретін швед «Карлсберг Сверье Актиеболаг» табылады. Компанияның 2023 жылы салықтық аударымдары 35 млрд теңгеден асты, бұл негізгі бәсекелестің көрсеткіштерінен жоғары.
КҮШТІ АЛКОГОЛЬ ӨНДІРУШІЛЕР
Күшті спирттік ішімдіктер нарығында бірнеше маңызды өндірушілер бар. 2006 жылы тіркелген «Көкшетау минералды сулары» АҚ алкогольді және алкогольсіз өнімдерді шығарады. 2016 жылдан бастап компания мемлекеттік сатып алуларға қатысып, жалпы сомасы 439 млн теңгеге 767 келісімшарт жасасқан. 
Компанияға «Азия Су Компаниясы» ЖШС арқылы Мүслім Өмірьяев және Шалқар Нұртлеуов иелік етеді. Мүслім Өмірьяев бұрын ауыл шаруашылығы вице-министрі қызметін атқарған. 2014 жылы ол пара алғаны үшін 10 жылға сотталған, алайда 2016 жылы іс «қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланды» деп қайта сараланған, мерзімі 4 жылға дейін қысқартылып, кейін бас бостандығын шектеумен ауыстырылған.
Шалқар Нұртлеуов 2025 жылдың қыркүйек айының соңында сыртқы істер министрі және премьер-министрдің орынбасары қызметінен босатылып, Президент Әкімшілігіне халықаралық инвестициялық және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекші лауазымына ауысқан Мұрат Нұртлеудің інісі болып табылады.
GLOBAL BEVERAGES ХОЛДИНГІ
2020 жылы бірнеше ірі алкоголь өндірушілерді біріктірген «Global Beverages» холдингі құрылды. Оның құрамына Петропавл арақ зауыты, «Геом» ақтөбе зауыты, «Кентавр» спирт зауыты және Степногорск қаласындағы «Alfa Organic» сұлы спирт зауыты енді. Холдинг сонымен қатар алкогольсіз өнімдерді де шығарады. Басшысы және жалғыз құрылтайшысы — Мүслім Өмірьяев.
2021 жылдан бастап компания мемлекеттік сатып алуларға қатысып, 140 млн теңгеге 319 келісімшарт жасасқаны атап өтіледі. Холдингтің салықтық аударымдары 2023 жылы 2 млрд теңгеге жуықты және 2024 жылы 1,4 млрд теңгені құрады.
1995 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Геом» Ақтөбе зауыты холдингтің негізгі активтерінің бірі болып келеді. Қазақстандықтардың күшті сусындарға деген сүйіспеншілігі салықтық аударымдарға қарағанда, компанияға мол пайда әкеледі.
Мысал ретінде Петропавл арақ зауытын да алайық, ол үлкен кірістерге қарамастан, бюджет алдында 36 820 теңге көлемінде берешегі бар.
«EFG Almaty» ЖШС еншілес компаниясы арқылы холдингке «Вымпел Group» зауыты және «Alpha-2050» спирт зауыты тиесілі екені хабарланады. 2000 жылы Алматыда тіркелген «Вымпел Group» ЖШС 2023 жылы ең көп салықты — 7 млрд теңгеге жуық қаражатты аударған. 2024 жылы салық төлемдері 3,3 млрд теңгені құрады.
Үшінші еншілес ұйым — «Winalco Group» ЖШС — дайын алкоголь өнімдерін сатумен айналысады. Өмірьяев холдингінен басқа, иелері ретінде Дмитрий Потороча, Руслан Годунов және 2025 жылдың тамызында туризм және спорт вице-министрі қызметінен кетіп, «Бәйтерек» холдингі құрамындағы Kazakh Tourism Development-ті басқарған Ержан Еркінбаевтың әкесі Мәлік Еркінбаев табылады. «Winalco Group» ЖШС-нің салықтық аударымдары 800 млн теңгеден аспайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанның алкоголь саласы ірі халықаралық және отандық компаниялардың үстемдігімен құрылымдалған нарық болып табылады. Негізгі ойыншылардың жиынтық салықтық аударымдары жыл сайын ондаған миллиард теңгені құрайды, бұл секторды мемлекеттік бюджетке салық түсімдерінің маңызды көзіне айналдырады.
Саланы реттеу мәселелері өзекті болып қала береді. Жақында ІІМ алкогольді тек лицензиялар саны шектелген мамандандырылған алкомаркеттерде сатуды шектеу бастамасымен шықты. Бұған дейін ФБРК редакциясы өз тергеуінде нарық көлемі 600 млрд теңгеге жуық болған кезде мұндай шаралар бизнестің ірі ойыншылардың қолында одан әрі шоғырлануына және монополиялардың құрылуына әкелуі мүмкін екенін атап өтті.
Суреттер көзі: Juzmedia.kz материалы