2020 жылы Қазақстанды ЦУС жеке делдалы арқылы ставкаларға «салық» салуға әрекеттенген болатын. Қымбат сөмкемен байланысты жанжалдан кейін жоба тоқтатылды. Бірақ 2024 жылы бәрі Бірыңғай есепке алу жүйесі деген атпен қайта оралды.
Қағаз жүзінде — лудоманиямен күрес, іс жүзінде — сол миллиардтаған комиссиялар мен букмекерлерді бақылау. «Аманат» фракциясының жетекшісі Елнұр Бейсенбаев ЦУС-ты «паразиттік қабат» деп ашық айтты, ал бірнеше айдан кейін дәл сол нәрсені басқа атпен жақтап дауыс берді.
НЕГІЗГІ НӘРСЕ ТУРАЛЫ ЕСКІ ӘН
Бұл оқиға басталды 2020 жылы Ставкаларды есепке алу орталығы (ЦУС) жобасымен — бұл букмекерлік кеңселердің айналымынан 4% алып отыруы тиіс жеке компания еді. Сөз жылына ондаған миллиард теңге делдалдың «техникалық» қызметтері үшін төлем туралы болды.
Схема әсерлі түрде күйреді: ЦУС басшысы спорт вице-министріне бірнеше миллион теңге тұратын әйелдер сөмкесін сыйға тартты. Екеуі де жазаланды, жоба үнсіз тоқтатылды.
Бір жылдан кейін идея Бірыңғай есепке алу жүйесі (БЕЖ) брендімен қайта жанданып, бұрынғы 4% орнына 1% сияқты қарапайым талаппен шықты. Алайда, бұл да жыл сайын 13-15 миллиард теңгеге жетеді. Оператор ретінде мемлекеттік компания жарияланған.
ДЕПУТАТТЫҢ МЕТАМОРФОЗАСЫ
2024 жылдың көктемі мен жазында депутат Елнұр Бейсенбаев схеманың қайтарылуына қатаң қарсы болды. Ол ЦУС-ты «өткеннің рецидиві» және «паразиттік құрылым» деп атады, ұлттық мүдделерді қорғау туралы айтты, заң шығаруда ашықтыққа шақырды.
Күзге қарай бәрі өзгерді. Сол Бейсенбаев БЕЖ туралы заң жобасын қолдады. Ешқандай түсініктеме де, дәлел де жоқ. Тек «жақтап» дауыс беру. Тез және үнсіз бағыт өзгертті.
РЕСЕЙЛІК ІЗ
2025 жылғы қаңтарда министр Ербол Мырзабосынов БЕЖ жұмыс ережелерімен бұйрыққа қол қойды. Қолда бар мәліметтер бойынша, қазақстандық жүйені әзірлеуге ресейлік ЦУПИС (интерактивті ставкаларды есепке алу және аудару орталығы) жүйесін жасаған ресейлік кеңесшілер қатысуда.
Ставкалар бойынша төлемдер ресейлік ЦУПИС арқылы өтетін болып шығады, ол қазақстандық қаптамаға оралған. ЦУПИС техникалық тұрғыдан бір букмекерлік кеңсені блоктап, екіншісіне кедергісіз жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
ҚАМҚОРЛЫҚ АТЫМЕН БАҚЫЛАУ
Ресми түрде БЕЖ лудоманиямен күрес және спортты дамыту ретінде ұсынылады. Әдемі көріністің артында нарықты нысаналы түрде тазарту және клиенттерді қайта бөлу мүмкіндігі жасырылған.
Қазақстанда букмекерлерді бақылайтын уәкілетті органдар қазірдің өзінде жұмыс істейді. Функцияларды неге қайталау керек? Әсер етудің жаңа тұтқаларын алу үшін — ақшаны, ағындарды бақылау, нарықта кімнің тірі қалатынын шешу.
БЕЖ бір ойыншылардан екіншілеріне трафикті қайта бағыттау мүмкіндігімен қысым құралына айналады. Қандай кеңселердің жасыл шам алатынын кім шешеді?
БАНКТЕР ҚОСЫМША ОЙЫНШЫЛАР РЕТІНДЕ
Қазақстандық банктерге жаңадан құрылған ЖШС өкілдері «қосымша» операторлар болуды ұсынып келді. Осылайша қаржы секторы ресейлік кеңесшілердің қатысуымен әзірленген жүйені енгізу жоспарлары туралы білді.
ЖАУАПТАРДЫҢ ОРНЫНА ҮНСІЗДІК
Бизнес қайтадан қауіп астында қалды. Айырмашылығы, енді схеманы тыныш ілгерілетуде — игі ниеттер мен патриоттық ұрандармен.
Елді Ескі Қазақстанның схемаларынан қорғаған депутаттар оларды өздері заңдастырды. Ешқандай түсініктемесіз, ұятсыз. БЕЖ — бұл тек ставкалар ғана емес, сонымен қатар бақылау, нарық және билік туралы. 2020 жылдан басты айырмашылығы — енді схеманың депутаттық батасы бар.