(4 ақпан 2026 | Дереккөз: Ақорда баспасөз қызметі)
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұлттық буржуазия – қоғам алдындағы жауапкершілігін түсінетін кәсіпкерлер табын қалыптастыру қажеттігі туралы бірнеше рет айтты. Бұл жай ғана бай адамдар туралы емес, елдің әлеуметтік тініне енген бизнес туралы болып отыр.
Мәселе тек Қазақстан үшін бұл міндеттің қаншалықты шынайы екенінде, мұнда ондаған жылдар бойы элиталар мен қоғам арасындағы қарым-қатынастардың басқа үлгісі қалыптасқан.
НЕЛІКТЕН ӨЗГЕРІСТЕРГЕ ҚАЖЕТТІЛІК ТУЫНДАДЫ
Ұзақ жылдар бойы елдегі ірі бизнес дараланған және жеке мүдделерге бағытталған күйінде қалды. Мұндай үлгі элиталар мен қоғам арасында алшақтық тудырды, бұл өз кезегінде әлеуметтік наразылықты туғызды. Қоғамға көрінетін қайтарымсыз ресурстардың тар шеңбердің қолында шоғырлануы жалпы кәсіпкерлер табына деген сенімді әлсіретті.
Қасым-Жомарт Тоқаев бұл мәселені жүйелі деп атады. Оның пікірінше, байлықтың өзі мәселе емес – оның қалай пайдаланылуы маңызды. Әлеуметтік жауапкершіліксіз бизнес халықтың көпшілігіне жат болып қалу қаупіне ұшырайды, бұл беделдік қана емес, саяси тәуекелдерге де әкеледі.
БАСҚА ЕЛДЕРДЕ БҰЛ ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕЙДІ
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, табысты буржуазия тарихи тұрғыдан экономикалық күшті әлеуметтік белсенділікпен ұштастырды. Еуропа мен АҚШ-та кәсіпкерлер ғасырлар бойы бизнесті әлеуметтік жобалармен қатар дамытты: қорлар, мектептер, университеттер мен ауруханалар құрды.
Бұл таза альтруизм емес еді – мұндай стратегия қоғамның сенімі мен мемлекеттің тұрақтылығын нығайтты, бұл сайып келгенде бизнестің өз мүдделеріне қызмет етті.
Ұқсас үлгі ондаған жылдар бойы қалыптасып, азаматтық қоғамның тұрақты институттарына сүйенді. Қазақстанда мұндай институттар енді ғана қалыптасып жатыр, ал мәселе бұл процесті саяси ерік-жігермен жеделдетуге бола ма дегенде.
ҚАЗАҚСТАНДА НЕ ӨЗГЕРУДЕ
Бүгінде елдегі ірі компаниялар әлеуметтік жобаларға белсенді қатысып, қайырымдылық қорларын құрып, білім беру және денсаулық сақтау бастамаларын қолдауда. Бұл қаншалықты саналы стратегия, ал қаншалықты мемлекеттің жаңа күтулеріне реакция екенін әзірше айту қиын.
Дегенмен, Президент ұлттық буржуазия идеясын қолдай отырып, ресурстарды ұтымды пайдаланудың жаңа стандарттарын да белгілейді. Бұл бастамалар әлеуметтік жауапкершілік пен елдің дамуына қатысуды бизнес пен мемлекет арасындағы жаңа қоғамдық келісімнің бөлігіне айналдыруға бағытталған.
ҰЛТТЫҚ БУРЖУАЗИЯ ҚАНДАЙ БОЛУЫ КЕРЕК
Негізгі тұжырымдама бойынша, болашақтың ұлттық буржуазиясы экономикалық тұрғыдан күшті, институционалды түрде енгізілген және мәні бойынша әлеуметтік болуы керек.
Бұл қоғаммен қатар өмір сүретін жеке элита емес, қоғамның сенімі мен дамуына мүдделі болуы тиіс кәсіпкерлер табы.
Мұндай үлгі бизнестің әлеуметтік жобаларды мәжбүрлі қайырымдылық ретінде қабылдамауын, керісінше оларды тұрақтылыққа инвестиция ретінде көруін болжайды.
ЖАҢА ҮЛГІ ҚАНШЛЫҚТЫ ТҰРАҚТЫ
Дараланған бизнестен әлеуметтік жауапты бизнеске көшу – ұзақ процесс. Басқа елдерде бұл ұрпақтарға созылып, дамыған құқықтық жүйеге, тәуелсіз БАҚ-қа және азаматтық қоғамға сүйенді.
Қазақстанда бұл институттар қалыптасуын жалғастыруда және олардың тұрақтылығы жаңа үлгінің қайтымсыз болатынын немесе декларация күйінде қалатынын көп жағдайда анықтайды.
Айта кету керек, бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі – бұл тек мораль мәселесі ғана емес, сонымен қатар прагматикалық есеп. Егер кәсіпкерлер өздерінің амандығы қоғамдық тұрақтылыққа байланысты екенін шынымен түсінетін болса, ұсынылған үлгінің орнығуына толық мүмкіндігі бар. Егер әлеуметтік жобаларға қатысу формальды ым-ишара болып қала берсе, элиталар мен қоғам арасындағы алшақтық оңай жойылмайды.