АҚШ Мемлекеттік департаменті инвесторлар үшін Қазақстанның бейнесін жасады, онда үлкен сандар айтарлықтай қолайсыз ескертулермен қатар тұр. Капитал үшін есіктер ашық, бірақ шетелдік компаниялар, баяндамада айтылғандай, әлі де заң үстемдігін, болжамды салықтарды және ашық реттеуді сұрайды.
КАПИТАЛ ҚАЙДАН КЕЛДІ ЖӘНЕ НЕГЕ САН ТОЛЫҚ ЕМЕС
АҚШ Мемлекеттік департаментінің есебіне сәйкес, 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жинақталған тікелей шетелдік инвестициялар, яғни шетелдік компаниялардың ел ішіндегі бизнеске салымдары, 170 млрд долларды құрады. АҚШ үлесіне 35,5 млрд доллар тиді. Баяндама авторлары американдық көмірсутекке нақты салымдар, мүмкін, одан жоғары екенін атап өтеді. Ақша үшінші елдер арқылы жүреді, ал қайта инвестицияланған пайда екіжақты статистикаға толық кірмейді.
Қазақстан экономикасы, хабарланғандай, ең алдымен шикізат бағасының қолайлылығына сүйенеді. 2025 жылы сыртқы сауда өсті, ал Қытай Ресейді негізгі сауда серіктесі орнынан ығыстырды.
ЖАҢА САЛЫҚ КОДЕКСІ НЕНІ ӨЗГЕРТТІ
2026 жылғы қаңтарда Қазақстан жаңа Салық кодексін енгізді. Қосылған құн салығы (ҚҚС) 12-ден 16%-ға өсті, дәрі-дәрмектер үшін ол 5%, медициналық қызметтер үшін 10% құрайды. Корпоративтік салық мөлшерлемесі енді салаға байланысты: банктер үшін максимум 25%, ауыл шаруашылығы мен денсаулық сақтау үшін 5 және 10%.
Кодекс сондай-ақ дивидендтерге салық енгізді, роялти анықтамасын кеңейтті (бөтен меншікті, көбінесе зияткерлік меншікті пайдалану құқығы үшін тұрақты төлемдер) және резидент еместер үшін ережелерді қайта қарастырды. Дәл роялти, халықаралық салық салу және жеке кәсіпкерлермен жасалған шарттар бойынша шегерімдердің жойылуы Мемлекеттік департамент талдаушыларын алаңдатады.
ШЕТЕЛДІК КАПИТАЛ ҚАЙДА ТӨБЕГЕ ТІРЕЛЕДІ
Заң шетелдік және жергілікті инвесторларды формалды түрде теңестіреді, бірақ шектеулер әлі де бар. БАҚ-тағы шетелдіктердің үлесі 20%-дан аспауы керек, әуе тасымалында 49%. Шетелдіктерге ауылшаруашылық жеріне және зейнетақы қорларына иелік етуге тыйым салынған.
2025 жылғы желтоқсандағы Жер қойнауы туралы кодекске енгізілген түзетулер ұлттық атом компаниясы «Қазатомпромның» жаңа уран жобаларындағы үлесін 50-ден 75%-ға, ал барлау жобаларында 90%-ға дейін көтерді. Ұлттық мұнай компаниясы «ҚазМұнайГаз» және газ компаниясы «QazaqGaz» игерілмеген аудандардағы жаңа келісімшарттарда кемінде 50%-ға құқық алды.
Елде ұлттық қауіпсіздік критерийлері бойынша инвестицияларды тексеру жүйесі жоқ. Ал мемлекеттік сатып алулар, Мемлекеттік департаменттің бағалауы бойынша, жиі жергілікті ойыншыларға тиімдірек. Біз, алайда, мұндай тәсілді әбден заңды деп санаймыз: мемлекеттік тапсырыс ең алдымен отандық бизнесті қолдауға жұмыс істеуі керек.
НЕГЕ СОТТАР СЕНІМНІҢ БАСТЫ МӘСЕЛЕСІ БОЛЫП ҚАЛАДЫ
Формалды түрде сот жүйесі тәуелсіз, бірақ, авторлар атап өткендей, атқарушы билік оның жұмысына араласады. Freedom House халықаралық ұйымының 2024 жылғы рейтингінде Қазақстан соттардың тәуелсіздігі бойынша 7-ден 1,25 балл алды.
Британдық жалпы құқық нормалары бойынша жұмыс істейтін «Астана» халықаралық қаржы орталығының (AIFC) соты мен арбитраждық орталығына жүктеме өсуде. Аяқталған істердің саны 2019 жылғы 5-тен 2025 жылы 1 284-ке дейін өсті. Үкімет Инвестициялық дауларды реттеу жөніндегі халықаралық орталықта (ICSID) төрт қаралмаған іс бойынша жауапкер болып қалады. Инвесторлардың айтуынша, кемінде бір рет тараптар бітімгершілік келісімге жақындаған кезде билік қылмыстық іс қозғаған.
МЕМЛЕКЕТ ЭКОНОМИКАДАН БАЯУ ШЫҒУДА
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев реформаларды әртараптандыруға және мемлекет қатысуын қысқартуға бағыттады. 2026–2030 жылдарға арналған жекешелендіру бағдарламасы әлдеқашан нәтиже берді: 2026 жылғы 31 наурызда 2 068 ұйымның 997-сі 3,3 млрд долларға сатылды. Сонымен қатар 2026 жылғы 1 қаңтарда елде 26 012 мемлекеттік кәсіпорын болды.
Баяндамада сыбайлас жемқорлық бөлек аталған. Американдық компаниялар оны дауларда жаңа салымдар үшін елеулі кедергі деп атайды. Коммерциялық емес ұйымдар, мәтінде айтылғандай, шектеулерге тап болады, әсіресе тәуелсіз тергеулер жүргізсе немесе мемлекеттік органдарды сынаса.
