«Ауыл» партиясы фракциясының депутаты Алмас Мұхаметов премьер-министр Олжас Бектеновке Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығын (ҰАҒБО), аграрлық университеттер мен ғылыми ұйымдарды ғылым және жоғары білім министрлігінің (ҒЖБМ) қарамағына беру туралы ұсыныспен жүгінді. Сауалда зерттеулерді қаржыландыру және жас ғалымдарды әлеуметтік қолдау мәселелері де көтерілді.
ҚАНДАЙ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІН ӨЗГЕРТУ ҰСЫНЫЛЫП ОТЫР
Депутаттық сауалда үш аграрлық университет пен 31 ғылыми ұйым бұрын бірыңғай ғылым жүйесінен шығып, ауыл шаруашылығы министрлігінің (АШМ) қарамағына өткені айтылады. Мұхаметовтің сөзінше, қазір олардың қызметін бар болғаны жеті қызметкер жұмыс істейтін департамент үйлестіреді.
Депутат ҰАҒБО-ны еншілес ұйымдарымен бірге ҒЖБМ-ге беруді, ал АШМ-де ауыл шаруашылығына қажетті басымдықты зерттеулерді айқындауды қалдыруды ұсынады. Оның пікірінше, функциялардың мұндай бөлінісі аграрлық ғылымды басқаруды ғылыми және жоғары білім берудің жалпы жүйесімен біріктіруге мүмкіндік береді.
ҒАЛЫМДАР ҚАНДАЙ ПРОБЛЕМАЛАРҒА ТАП БОЛЫП ОТЫР
Сауалда ғылыми жобалар конкурстарының және қаржыландырудың кешігуі атап өтілген. Депутаттың сөзінше, қаражаттың уақтылы түспеуіне байланысты зерттеулер тоқтап қалады, ал жас ғалымдар тұрақты табыссыз қалып, басқа салаларға ауысады. Ол сондай-ақ 2025 жылы Қазақстандағы зерттеушілер саны 6 мың адамға қысқарғанын хабарлады.
Мұхаметов жеке-дара жеңілдетілген ипотека алудағы қиындықтарға да назар аударды. Ол келтірген деректерге сәйкес, соңғы төрт жылда 14 мыңға жуық жас ғалымның тек 800-і ғана осындай қолдауға қол жеткізген. Ол себептердің бірі ретінде ғылыми институттардың ұйымдық-құқықтық нысанын атады: аграрлық ҒЗИ-лердің көпшілігі жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) ретінде тіркелген, олар үшін «Отбасы банкінде» жеңілдетілген шарттар, оның сөзінше, қарастырылмаған.
Тағы бір мәселе «Болашақ» бағдарламасының талаптарына қатысты. Мемлекет ғылыми жобаларды қаржыландыруды кешіктірген кезде, зерттеушілерде еңбек өтілі мен зейнетақы аударымдарында үзілістер туындауы мүмкін. Бұл ретте бағдарлама олардың үздіксіз болуын талап етеді.
Депутат сондай-ақ ауылдық жерлерде жұмыс істейтін мамандарды қолдаудағы айырмашылықтарға назар аударды. Ауылдарға көшетін мұғалімдер мен дәрігерлер «Дипломмен — ауылға!» бағдарламасы бойынша тұрғын үй көмегі мен көтерме жәрдемақы алады. Ауылдық тәжірибе станцияларына жұмыс істеуге келетін жас ғалымдардың, сауалға сәйкес, мұндай қолдауы жоқ.
ҰАҒБО-НЫ БЕРУ ТУРАЛЫ ҰСЫНЫС БҰРЫН ДА АЙТЫЛҒАН
Мұхаметовтің жарияланымы астындағы пікірлерде ҰАҒБО-ның бұрынғы төрағасы Төлеутай Рахимбеков Мұхаметовтің бастамасын қолдады. Пікірінде ол орталық жұмыс істеген 11 жыл ішінде оның басқарма төрағалары 15 адам болғанын хабарлады.
Рахимбековтің сөзінше, ол 2022 жылдың шілдесінде ғылым министрі Саясат Нұрбекке аграрлық ғылымды ҰАҒБО шеңберінде толығымен ҒЖБМ-ге беруді ұсынған. Бұл ретте ол орталықтың ұйымдық-құқықтық нысанын мемлекеттік коммерциялық емес қорға өзгертуді жақтады.
КОНТЕКСТ
2026 жылдың наурызында Қазақстан Үкіметі аграрлық ғылымды дамыту жоспарының әзірленгенін хабарлады, ол оның тиімділігін арттыруға және бизнес қажеттіліктеріне бағдарлануға бағытталған. Вице-премьер Серік Жұманғариннің депутат Тилектес Адамбековтің сауалына жауабында ҰАҒБО-ның ұйымдық құрылымын қайта қарау, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру және бизнеспен өзара іс-қимыл туралы айтылған.
ФБРК ҰАҒБО-ға ведомстволық бағынысты ұйымдардағы проблемалар туралы бірнеше рет жазған. Олардың қатарында — ғылыми жерлерді пайдалану: ФБРК негізін қалаушы, агросарапшы Кирилл Павлов жазғандай, шамамен 140 мың гектардың 30%-дан астамы бірлескен қызмет атын жамылып жеке шаруашылықтарға пайдалануға берілген.
Бараев орталығында басшылық ауысқаннан кейін бас бухгалтер мәлімдеген болжамды қаржылық бұзушылықтар мен кадрлық қысым туралы. Оқиға ФБРК-мен сот дауларымен жалғасты, ал ҰАҒБО-ның өзі бұрын құжаттар сұрауына уақтылы және толық емес жауап бергені үшін 86 500 теңгеге айыппұл салынған.
Сонымен қатар, редакция тұқым өндірісі туралы деректердегі айырмашылықтарға, құны 897,8 млн теңге болатын үш комбайн жеткізушісімен дауға, сондай-ақ «Қазақ Тұлпары» мен Арқалық ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясының айналасындағы, оның ішінде шамамен 78 млн теңгені өндіріп алуды қамтитын қақтығыстарға назар аударған.
