Қазақстан экономикасы 2026 жылдың бірінші тоқсанында мұнай секторындағы айтарлықтай төмендеуге қарамастан 3%-ға өсті. Тұрақтылықтың негізгі факторы шикізаттық емес салалардың күшеюі және өсу құрылымының өзгеруі болды.
СЫРТҚЫ САУДА ӨҢДЕУ ЖАҒЫНА ЫҒЫСУДА
Қаңтар–наурыз айларындағы әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары қаралған Үкімет отырысының деректері бойынша, экономика неғұрлым әртараптандырылған модельге көшуді көрсетіп отыр.
Қаңтар–ақпан айларында сыртқы тауар айналымы $21,7 млрд құрап, 11,3%-ға өсті. Экспорт $12 млрд-қа жетті, бұл ретте өңделген тауарлардың жеткізілімі бірден 24,4%-ға — $4,5 млрд-қа дейін өсті.
Оң сауда сальдосы $2,4 млрд-тан асты.
Негізгі тренд — қосылған құны бар өнім экспортының жедел өсуі. Бұл Қазақстанның біртіндеп шикізат моделінен бас тартып, күрделі өнім есебінен сыртқы нарықтардағы позицияларын нығайтатынын білдіреді.
Мұндай ығысу тікелей экономиканы әртараптандырумен байланысты: өңдеу үлесі неғұрлым жоғары болса, экономикалық өсу соғұрлым тұрақты және шикізат бағасына тәуелділік төмен болады.
МҰНАЙ ӨНДІРУДІҢ ТӨМЕНДЕУІ ЭКОНОМИКАНЫ ТОҚТАТА АЛМАДЫ
Бірінші тоқсанда тау-кен өнеркәсібінде 11,4%-ға төмендеу тіркелді. Мұнай өндіру 19,8%-ға, газ өндіру 15,1%-ға қысқарды.
Себептер геосаяси жағдайды, ұшқышсыз ұшатын аппараттардың шабуыл қаупін және ауа райы жағдайларын қоса алғанда, сыртқы және техникалық сипатта.
Алайда, басты мәселе — экономиканың өсуін жалғастыруы. Бұл құрылымдық өзгерістерді көрсетеді: мұнай секторының төмендеуі енді бүкіл экономиканың баяулауына автоматты түрде әкеп соқпайды.
Шикізаттық емес салалар — ең алдымен өнеркәсіп, көлік және құрылыс — сыртқы қысымды ішінара өтей алады.
ЭКОНОМИКАНЫҢ МҰНАЙҒА ТӘУЕЛДІЛІГІ АЗАЙУДА
Ұзақ мерзімді тренд жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) құрылымындағы өзгерістерді растайды. Мұнай секторының үлесі 2010 жылғы 16,5%-дан 2024 жылы 8,1%-ға дейін төмендеді.
Сонымен қатар, өңдеу өнеркәсібінің үлесі 12,7%-ға дейін өсіп, қатарынан екінші жыл тау-кен өндіру саласының үлесінен асып түсуде.
Бұл экономикалық өсудің сапасын өзгертеді:
- бюджеттің тұрақтылығы артады;
- сыртқы бағаларға тәуелділік төмендейді;
- ішкі сұраныс нығаяды;
- инвестициялық тартымдылық артады.
Мұндай трансформация сонымен қатар неғұрлым күрделі және өнімді экономиканы дамыту есебінен «орташа табыс тұзағынан» шығу қадамы ретінде қарастырылады.
ҚҰРЫЛЫС ЖӘНЕ ТҰРҒЫН ҮЙ ІШКІ СҰРАНЫСТЫ ҚОЛДАЙДЫ
Құрылыс саласы өсудің басты драйверлерінің бірі болып қала береді. Жұмыс көлемі 14,8%-ға ұлғайып, тұрғын үйді пайдалануға беру 3,9 млн ш. м-ды құрады, бұл өткен жылғы деңгейден 3,8%-ға жоғары.
Ең жоғары қарқын Абай облысы, Қарағанды облысы және Шымкент қаласында тіркелді.
Құрылыс мультипликативтік әсер қалыптастырады: құрылыс материалдарының өндірісін, көлікті, сауданы және жұмыспен қамтуды ынталандырады. Осының арқасында сала ішкі экономикалық өсудің маңызды тірегіне айналады.