(2026 жылғы 2 ақпан | Дереккөз: ҚР Конституциялық Соты)
Қазақстанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен дайындалған жаңа Конституция жобасының жалпыхалықтық талқылауы басталды. Бұл жекелеген түзетулер туралы емес, іс жүзінде жаңа негізгі заң туралы болып отыр. Төменде жобаға енгізілген негізгі өзгерістерге шолу ұсынылған.
ТҮЗЕТУЛЕРДЕН — ЖАҢА КОНСТИТУЦИЯҒА ДЕЙІН
Құжат бойынша жұмыс шамамен жарты жыл жүргізілді. Жоба жарияланған Конституциялық соттың ресми сайтында.
Жұмыс тобы мен Конституциялық комиссия қызметі аясында қолданыстағы Конституцияның 77 бабына қатысты ұсыныстар қаралды, бұл оның мәтінінің 84% құрайды. Талқылау қорытындысы бойынша шектеулі өзгерістер пакеті емес, негізгі заңның жаңа редакциясының жобасын дайындау туралы шешім қабылданды. Жоба Кіріспеден, 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады.
АДАМ – МЕМЛЕКЕТТІҢ ЕҢ ЖОҒАРЫ ҚҰНДЫЛЫҒЫ
Жаңа Кіріспеде адамның құқықтары мен бостандықтары алғаш рет мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде тікелей жарияланды. Мемлекеттіліктің іргетасы ретінде бірлік пен ынтымақтастық, этносаралық және конфессияаралық келісім бекітілген.
Егемендік, тәуелсіздік, біртұтастық және аумақтық тұтастық өзгермейтін құндылықтар санатына жатқызылды, ал әділдік, заң және тәртіп қағидаттары, сондай-ақ табиғатқа ұқыпты қарау алғаш рет конституциялық деңгейде бекітілді.
БІЛІМ, ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖӘНЕ ЦИФРЛЫҚ ҚҰҚЫҚТАР
Конституция жобасы елдің даму басымдықтарын білімге, ғылымға, мәдениетке және инновацияларға ауыстырады, адами капиталды болашақтың негізгі ресурсы ретінде белгілейді. Негізгі заңда алғаш рет цифрлық ортадағы азаматтардың құқықтарын қорғау, оның ішінде цифрлық технологияларды пайдалану туралы норма пайда болады.
ҚҰҚЫҚТЫҚ КЕПІЛДІКТЕРДІ КҮШЕЙТУ
Өзгерістердің едәуір бөлігі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қатысты. Жобада:
- алғаш рет адвокатура және адвокаттық қызмет туралы жеке бап енгізіледі;
- зияткерлік меншікті қорғау бекітіледі;
- азаматтардың жағдайын нашарлататын заңдарға кері күш беруге тыйым салуды қоса алғанда, іс жүргізу кепілдіктері күшейтіледі;
- кінәсіздік презумпциясы және бір құқық бұзушылық үшін қайтадан жауапкершілікке тартуға тыйым салу расталады;
- конституциялық деңгейде «Миранда ережесі» деп аталатын — ұстау кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті бекітіледі.
ЗАЙЫРЛЫҚ СИПАТ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ НОРМАЛАР
Жоба дің мен мемлекеттің нақты ажыратылуын растайды, ал білім беру және тәрбие жүйесі зайырлы ретінде бекітіледі. Сондай-ақ неке – бұл ерікті және тең құқықты еркек пен әйелдің одағы деген ереже енгізіледі.
БИЛІКТІҢ ЖАҢА АРХИТЕКТУРАСЫ
Негізгі институционалдық өзгерістердің бірі екі палаталы парламенттен бір палаталы Құрылтайға көшу болып табылады. Жаңа жоғарғы өкілді орган 145 депутаттан тұрады, пропорционалды жүйе бойынша бес жыл мерзімге сайланады және кеңейтілген өкілеттіктерге ие болады.
Сонымен қатар, Қазақстанның Халық Кеңесі — заң шығару бастамасы құқығы бар жоғарғы консультативтік орган құрылады, сондай-ақ мемлекет басшысының орнына жүретін және ел ішінде және шетелде қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайтын вице-президент институты енгізіледі.
КЕЛЕСІ ҚАДАМДАР
Жоба бойынша ұсыныстар жинау e-Otinish және eGov порталдары арқылы жалғасуда. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдау туралы түпкілікті шешім жалпыхалықтық референдумға шығарылады.