Мәжіліс депутаттары мен Жоғары аудиторлық палатасына (ЖАП) әлі салынбаған сода зауытына инженерлік инфрақұрылым жүргізуге бөлінген бюджеттің миллиардтаған қаражатына көпшілік назарын аудару үшін алты жылға жуық уақыт қажет болды.
Hronika.kz деректері бойынша, бұл кәсіпорынға арналған инфрақұрылым элементтері алғаш рет 2020 жылдың мамыр айында тіркелген. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскесіне тартылған су құбырлары, кәріз және жылу желілері туралы сөз болды. Сол кезде кәсіпорынның қоршаған ортаға әсерін алдын ала бағалау бойынша қоғамдық тыңдаулар тағы да сәтсіз аяқталды.
Экологтар, химиктер және басқа да мамандар кальциленген сода өндірудің таңдалған технологиясы – Сольве әдісі – экологиялық тұрғыдан ескірген және аймақ үшін қауіпті екенін атап өтті.
Олардың бағалауынша, бір тонна өнімге екі тоннаға дейін қалдық келетін еді, ал су алу Ертіс өзенінің таяздануына әкелуі мүмкін еді. Бұл ретте Сольве әдісі ең арзан болып қала береді.
2020 жылдың басында Абылқайыр Сқақов Павлодар облысының әкімі болып тағайындалғаннан кейін, журналистер одан сода зауытын салу перспективалары туралы сұрақ қойды. Сонда ол қоғамдық тыңдаулар өткізіліп, бекітілмейінше, жобаны жүзеге асыру мүмкін емес екенін мәлімдеді. Алайда кейін белгілі болғандай, дәл осы кезеңде болашақ зауытқа комуникациялар – жалпы құны шамамен 1,5 млрд теңге болатын екі су құбыры, кәріз және жылу желілері тартылып қойған.
Кейін жоба үшін құны шамамен 1 млрд теңге болатын электр беру желісі салынғаны хабарланады. Сонымен қатар, арнайы экономикалық аймақ аумағының бір бөлігі «Павлодар-Сода» ЖШС қажеттіліктеріне берілген, бұл туралы АЭА басшылығына хабарланбаған, компания оның қатысушысы болмаса да.
Қоғамдық тыңдаулар ақыры 2021 жылдың шілдесінде ғана – онлайн форматта, әкімшілік ресурсты пайдалана отырып өтті деп танылды. Бұл ретте зауыттың жобалық-сметалық құжаттамасы әзірленбеген.
Даниал Ахметов мемлекеттік қызметтен түпкілікті кеткеннен кейін, әлеуетті бірлескен инвесторлар жобаға қызығушылығын жоғалтты. Оның үстіне, 2021 жылдың қыркүйегінде Жамбыл облысында кальциленген сода өндіру зауытының құрылысы басталды, оның қуаты Павлодар облысында жоспарланғаннан бес есе жоғары.
Журналистер салынып қойған инфрақұрылымның тағдыры туралы мәселені Павлодар облысы әкімдігінің брифингтерінде бірнеше жыл бойы көтеріп келеді. Мәселен, 19 желтоқсанда Павлодар облысының әкімі Асайын Байхановқа бос тұрған желілерді пайдалану мүмкіндігі туралы сұрақ қайта қойылды. Ол су құбырлары мен кәріздің әзірге басқа объектілерге берілмейтінін – инвестордың ықтимал қайта оралуы жағдайында екенін хабарлады.
24 желтоқсанда Мәжілістің жалпы отырысында ЖАП басшысы Әлихан Смайылов бұл оқиғаны жария түрде айтты.
«Мемлекеттік қолдау шараларын алушыларға қарсы міндеттемелер белгіленуі тиіс. Олар орындалмаған жағдайда ақша қайтарылуға жатады. Алайда олар әрдайым көзделмеген. Нәтижесінде Павлодарда жоқ зауытқа 2,4 млрд теңгеге инженерлік желілер тартылған», – деді Смайылов.
Мәжілістің бірнеше депутаты өз сөздерінде бұл фактіні атап өтті. Бейнебайланыс арқылы Павлодар облысы әкімінің орынбасары Айгерім Қабылтаева тыңдалды, ол жалпы шығындар сомасы 2,5 млрд теңгені құрағанын, оның ішінде 1,1 млрд теңге облыстық бюджеттің республикалық бюджетке қайтаруы тиіс екенін нақтылады.
Бұл ретте жоба инвесторы – бұрын Forbes.kz нұсқасы бойынша ең бай қазақстандықтар тізіміне енген Талғат Ахметовке қаржылық талаптар қойыла ма, әлде қаражатты қайтару жауапкершілігі толығымен өңірлік бюджетке жүктеле ме, белгісіз болып отыр.
Павлодар облысы әкімінің баспасөз қызметінде журналистерге ЖАП нұсқамасына сәйкес инфрақұрылым құрылысына жұмсалған 1 млрд теңге өтелетінін хабарлады.
Сондай-ақ, инвестор жобаны жүзеге асырудан түпкілікті бас тартқан жағдайда, билік салынып қойған инфрақұрылымды облыстың басқа басым жобалары үшін пайдалану мүмкіндігін қарастыратыны атап өтілді.