Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы экологиялық жағдай барған сайын алаңдатарлық болып келеді. Тюленьдердің, балықтар мен құстардың жаппай қырылуы әдеттегі жағдайға айналды. Әр жолы билік сынамалар алып, табиғи себептерге сілтеме жасайды, ал бұл арада жауаптар мұнай дақтары түрінде жүзбе-жузі көрініп тұр.
Бір айдың ішінде спутниктер мұнай құрамды ластанудың 15 дағын тіркеді. Ең ірісі — Маңғыстау жағалауындағы бес шаршы шақырымға жуық аумақ — дәл сол жерде көп ұзамай ондаған өлі тюленьдер шығарылды. Кездейсоқтық? Әрең. Экологтар судың уыттылығы мен мұнай платформаларынан тұрақты шығарындылар туралы айтып келеді.
Негізгі күдікті — ExxonMobil, Shell, Total және Eni біріктіретін Халықаралық North Caspian Operating Company (NCOC) консорциумы. Айтпақшы, шілдеде Атырау облысының прокуратурасы NCOC-тан рұқсатсыз нормадан тыс газ жағу фактісін анықтады. Айыппұл — 3,6 млрд теңге. Ал қаңтарда сот Қашағандағы бұзушылықтар үшін тағы 3,5 млрд өндіріп алу туралы қаулы шығарды. Қомақты сомалар сияқты ма? Қарапайым адам үшін — иә. Айналымы ондаған миллиард доллар болатын трансұлттық корпорациялар үшін бұл бизнес жүргізу шығыны ретінде есептен шығарылатын ұсақ-түйек.
Премьер-министр Олжас Бектенов айтқан статистика да көрсеткіш: 2022-2024 жылдары ірі мұнай өндіруші компанияларға жалпы сомасы 61,1 млрд теңгеден астам айыппұл салынды. NCOC — 12,4 млрд, «Маңғыстаумұнайгаз» — 32,2 млрд, «Каспий Мұнай» — 13,7 млрд, «Теңізшевройл» — 2,8 млрд теңге. Көрсеткіштер әсерлі, бірақ бір нәрсе айтып тұр: егер айыппұлдар тұрақты түрде жазылып жатса, демек бұзушылықтар жалғасуда.
Мәселенің түбірі 1990-2000 жылдардағы қатал келісімдерде жатыр деген болжам бар, солар бойынша Қашағанды қоса алғанда, ірі теңіз жобалары әлі де жүзеге асырылуда. Олар бойынша пайданың 98% дейін шетелдік қатысушыларға кетеді, ал Қазақстан, біздің дереккөздерге сәйкес, мардымсыз 2%-бен қанағаттанады және өз үлесін тек 2036 жылдан бастап, кен орны сарқыла бастаған кезде ғана арттырады.
Бұл ретте инфрақұрылымға кететін шығындар ұлттық бюджеттен жабылады. Мәселен, біздің дереккөздердің ақпараты бойынша, теңіз экожүйесін бұзған түбін тереңдету жұмыстарына мердігерлер 20 млн тоннадан астам топырақ көтеріп, Каспий теңізінің апатты таяздануын одан әрі жеделдетті.
Ал бұл уақытта теңіздегі су деңгейі 18 жыл ішінде екі метрге төмендеді, қазақстандық жағалаудан ол 50 км-ге шегінді. Қазіргі қарқынмен 2100 жылға қарай деңгей 18 метрге төмендеуі мүмкін.
Бірақ мәселе Қазақстанмен шектелмейді. Әзірбайжанда BP және ExxonMobil бастаған консорциум кен орындарында осындай апаттар тіркелуде. Сол дақтар, сол ескірген технологиялар және жауапкершілікті аударып салу әрекеттері. Пайданы корпорациялар алады, ал экожүйелер төлейді.