ФБРК редакциясының қарамағында «Қазсушар» РМК-ның ақмола филиалындағы ауқымды қаржылық бұзушылықтарды куәландыратын құжаттар бар. Бұл аймақтарды ауыз сумен қамтамасыз ету үшін жыл сайын бюджеттен миллиардтар алатын кәсіпорын туралы. Бірақ, барлық белгілер бойынша, бұл қаражат мүлдем басқа бағытта ағып кетуде.
Бұл оқиғаның басы әбден күнделікті – 2022 жылдың ақпан айының басында Коргантас кентіндегі түгендеу. Комиссия 229 литр АИ-92 бензинінің және 3127 литр дизель отынының жоқтығын анықтады. Жалпы залал – 660 208 теңге. Актіге қол қойылды, материалдық залал тіркелді. Тапшылықтың кәдімгі жағдайы сияқты көрінді.
Бірақ, міне, ерекше қызықтысы. Тапшылық фактісі, барлық белгілер бойынша, 2022 жылдың қаңтар айының соңында ішкі комиссияның тексеруі кезінде анықталған. Оған дейін бірнеше күн бұрын учаске бастығы – Утыро мырза жанар-жағармай материалдарын (ЖЖМ) ғана емес, сонымен қатар дизельді электр станциясын (бірнеше миллион теңге тұратын автономды генератор) және тралды (ауыр техниканы тасымалдауға арналған арнайы тіркеме) ұрлағанын мойындап, түсініктеме хат жазған. Түсініктеме хатында Утыро мырза Көкшетаудағы өндірістік учаскенің бастығы Балтабеков мырзаның нұсқауымен әрекет еткенін тікелей көрсетеді.
Тағы бір ескеретін жайт: біздің дереккөздеріміздің хабарлауынша, ұрлықты мойындағаннан кейін жұмыстан шығарылған соң, екі қызметкерді де филиалдың жаңа директоры Ербол Аскербек қайтадан жұмысқа қабылдаған. Бүгінде Балтабеков мырза Көкшетаудағы учаскені басқаруды жалғастырып, ал Утыро мырза бас құрылыстарда оның бағыныштылығында қайтадан жұмыс істейді. Біздің дереккөздеріміздің ақпараты бойынша, басшылық тіпті бізге бұрыннан таныс қызметкерлерден алғыс алып отыр.
«Қазсушардағы» ықтимал ұрлықтың ауқымы немесе мұны қаншалықты күнделікті жағдай ретінде қабылдауға тура келетіні – қайсысы абсурд екені белгісіз болып отыр.
Мысалы, Егіндікөл және Қорғалжын аудандарындағы «Нұра топтық су құбыры» бөліктерінің реконструкциясы қалай өткенін еске түсірейік. Қарапайым математика. 2020-2021 жылдары су құбырының 16 км жөндеуге 503,2 млн теңге бөлінді. 2021 жылғы 10 желтоқсандағы жұмыс сапасы туралы қорытындыда 579 млн теңгеден астам сома көрсетілген, ал су ресурстары комитетінің кеңес хаттамасында жеңілдікті ескере отырып, 488 млн теңге көрсетілген.
Содан кейін техникалық кеңес жөнделетін учаскені қалған 178 млн теңгеге ұзарту туралы шешім қабылдады. Рас, біздің дереккөздеріміз бұл ұзартудың іс жүзінде жүзеге асырылмағанын растайды. Сонымен қатар, құбырдың жаңа желісі ескіге параллель тартылған, бірақ оларды бірлесіп пайдалануды қамтамасыз ету үшін қажетті жұмыстар жүргізілмеген. Жүздеген миллион жұмсалды (қызық, қайда?), ал сумен жабдықтау мәселесі шешілмеді.
Естеріңізге сала кетейік, «Қазсушар» РМК мен «Нұра топтық су құбыры» РМК су ресурстарын басқаруды оңтайландыру үшін 2024 жылы жүргізілген бірігу процесімен байланысты. Бұл шешім қаржылық бұзушылықтар, инфрақұрылымның тозуы және екі ұйымның да тиімсіз басқаруынан туындады.
«Нұра топтық су құбыры» РМК және оның бұрынғы басшысы Гамзат Сағандықов да бірнеше рет күмәнді мәмілелердің ортасында болды. Мысалы, 2024 жылдың басындағы аудит анықтағандай, Сағандықов аяқталмаған құрылыс объектісін қабылдап, мемлекетке 40,5 млн теңгеден астам залал келтірген. Оқиға 2022 жылы «Евро-Құрылыс» ЖШС-мен вахталық жұмысшыларға арналған жатақхананы жөндеуге және сорғы стансасының шатырын 38 млн теңгеден астам сомаға жөндеуге шарт жасасудан басталды. Шарт мерзімінің аяқталуына бірнеше апта қалғанда оның сомасы бір жарым есеге жуық – 60 млн теңгеге дейін ұлғайтылды. 2024 жылғы қаңтардағы тексеру электрмен жабдықтау, жылумен жабдықтау, су құбыры және кәріз бойынша іс жүзінде орындалмаған жұмыстардың қабылданып, төленгенін көрсетті.
Айта кетейік, біздің редакцияның ақпараты бойынша, бүгінде, бірнеше жыл өткен соң, жатақхана әлі де жөндеусіз тұр, ал Сағандықовтың ағымдағы мәртебесі туралы ештеңе дерлік белгісіз.
Жағдай бүкіл ел бойынша «Қазсушар» филиалдарындағы жүйелі проблемалар аясында одан да абсурд болып көрінеді. Министрліктің ішкі аудит департаментінің деректері бойынша, 2024 жылғы тексерулер 30-дан астам адамды әкімшілік жауапкершілікке тартуға әкелді. Жамбыл облысындағы аудит су ресурстарын заңсыз пайдаланудың 10-ға жуық фактісін анықтады. Өткен жылдың қазан айында суды заңсыз пайдалану және мемлекеттік сатып алулармен байланысты 20 млн теңгеге бұзушылықтар да анықталды.
Алайда сыбайлас жемқорлық жанжалдарының тізбегіне қарамастан, су ресурстары министрлігі салаға орасан зор қаражат құюды жалғастыруда. Қ. Сәтбаев атындағы каналда 19 сорғы агрегатын және электр жабдықтарын ауыстыру бойынша ауқымды жұмыс жүргізілуде, 17 трансформаторды жеткізуге келісімшарттар жасалды, 9 бірлік жинақтаушы жабдық сатып алынды. «Қазсушар» филиалдарының материалдық-техникалық базасын жақсарту үшін 757 бірлік арнайы техника мен көлікті сатып алу басталды, оның 150-і филиалдарға берілді, ал инвестициялық бағдарлама аясында қосымша тағы 23 бірлік сатып алынды.
Ал таяуда, 2025 жылдың мамыр айының басында, Ислам даму банкі (ИДБ) Қазақстанға су инфрақұрылымын дамыту бойынша ауқымды бағдарламаны іске асыруға қарыз және грант беруді мақұлдады. Бірінші кезең аясында 2025-2027 жылдар аралығында Қазақстан $1,153 млрд алады, оның $1,1 млрд құрылыс жұмыстары мен цифрландыруға, $50 млн жобалық-сметалық құжаттамаға, ал $3,5 млн институционалдық әлеуетті дамытуға грант ретінде жұмсалады. Осы жобалардың бас мердігері немесе, кем дегенде, белсенді қатысушысы кім болатынын нақтылау керек пе?
Бұл су саласына бұл қаражаттың қажеті жоқ деген емес, керісінше, олар өте қажет. Дегенмен, бұл қаражат, барлық белгілер бойынша, қажет жерге емес қонып жатыр.
Өткен жылдың сәуір айында Президент «Нұра топтық су құбырын» қоса алғанда, бүкіл су шаруашылығын басқару жүйесін қайта ұйымдастыру қажеттігін атап өткен болатын. Анықталған фактілерге қарағанда, мұндай қайта ұйымдастыру шынымен де пісіп-жетілді, өйткені сыбайлас жемқорлық схемалары геометриялық прогрессиямен көбейіп келеді.