ФБРК өмір сүрген кезеңде біздің редакция мемлекеттік игіліктерге «аңшылардың» сансыз көптігіне тап болды. Бүгінде Жаңа Қазақстан деп аталатын жерде бюджет қаражатын жылыстату схемалары бұрынғыдан ерекшеленбейді. Белгілі болғандай, мұндай істерде жиі негіз болып туыстық, сыбайлас жемқорлық және құзыретсіздік жатады. Дәл осындай жағдайлар туралы сөз болады.
Жақында біз жаздық жалпыға қолжетімді үлгідегі патент туралы «Troya» компаниясы» ЖШС қызметінің мысалында. Серіктестік парта үлгісін патенттеді, кейін белгілі болғандай, қытайлық өндірушіден көшірілген.
Компания басшылығы іске шығармашылықпен қарап, бастапқыда Серіктестікті мүгедектер қоғамы ретінде тіркеді. Осылайша, жалпыға қолжетімді үлгі Серіктестіктің бірегей меншігіне айналды, оны ұялмай мемлекеттік сатып алу нарығында мүгедектер қоғамдары арқылы жылжытты.
«Мемлекеттік сатып алуда ерекше мәртебе алу үшін мүгедектер қоғамы «Атамекен» ҰКП-да тиісті сертификат алуы керек. Қарасаң, жалған өндірушілерді бақылау сәті келгендей, бірақ мен СT-KZ сертификаттары кез келген шартты Жетісай дүңгіршегінде сатылғанын жақсы есімде сақтаймын», - деп жазды өзінің телеграм-арнасында қоғам қайраткері және журналист Кирилл Павлов.
______________
Анықтама үшін: «CT-KZ» нысанындағы тауардың шығу тегі туралы сертификат - тауардың шығарылған елі Қазақстан Республикасы екенін растайтын құжат.
«Атамекен» сертификат беруге неге мұншама жауапсыз қарады, - бұл жөнінде болжам жеткілікті. Сыбайлас жемқорлық пен құзыретсіздік – орасан зор қауіпті қоспа.
Өзінің айла-шарғыларымен танымал болды Щучинск медициналық мекемесінің иесі «Авиценна-Бурабай» Юлия Гагаркина. Кәсіпкер әйел мемлекеттік-жекешелік әріптестік (МЖӘ) шарты аясында 1,16 млрд теңгеден астам сомаға бюджет қаражатын жымқырды, жай ғана ескі медициналық жабдықты жаңа деп берген.
Алынған ақшаға ханым Гагаркина 890 млн теңгеге емхана ғимаратын салып, оны мемлекетке 4,5 млрд теңгеге сатпақ болды. 2021 жылдың сәуірінде ол елден кетті. Бір сөзбен айтқанда, Қазақстанда МЖӘ мемлекет есебінен бизнесті қаржыландырудың тамаша құралына айналды.
Мемлекеттік сатып алу саласындағы сыбайлас жемқорлық та жаңалық емес. Бұл туралы біз бірнеше рет жаздық: Қосшыда 190 млн теңге бюджет қаражатын иемдену, Павлодарда 6 млрд теңгеге заңсыз мемлекеттік сатып алу, СҚО-да сатып алу бағасын 2 млрд теңгеге асыру және тағы басқалар.
Осыған ұқсас схемалардың қалай жұмыс істейтінін «Еңбек-Өскемен» РМК мысалында айтып береміз. Мемлекеттік сатып алу жүйесіндегі бюджет қаражатының айтарлықтай айналымы белгілі бір тәуекелдерге әкеп соғады. Өйткені әрқашан жүйенің кемшіліктерін пайдаланғысы келетіндер, ең бастысы, пайдалана алатындар табылады.
2023 жылдың жазында Өскемен қаласында сот отырысы өтті, онда «Еңбек-Өскемен» РМК (бұдан әрі – РМК) және «Риддер арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» КММ (бұдан әрі – КММ) басшылары арасындағы сөз байласу арқылы бюджет қаражатын жымқыру схемасы ұсынылды.
____________
Анықтама үшін: «Еңбек» республикалық мемлекеттік кәсіпорындары (РМК) сотталғандардың еңбек қызметін ұйымдастырумен айналысады және меншікті кірістері есебінен де, мемлекет бюджеті есебінен де қаржыландырылады.
«Риддер арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі (КММ) ШҚО жұмыспен қамтуды үйлестіру және арнаулы бағдарламалар басқармасына қарайды.
Сонымен, сот ісінің материалдарына сәйкес, әлеуметтік маңызы бар екі мемлекеттік мекеменің басшылары медициналық кереуеттер мен тумбаларды жеткізуге бір көзден шарт жасасу үшін сөз байласады. Бұл нәтиже беруі үшін КММ директорының м. а. осы жоспарланбаған сатып алуға зейнетақы төлемдері мен жәрдемақыларды пайдалану туралы өтінішхатты қарау үшін комиссия жинайды, онда баға ұсыныстарының жалған талдауын ұсынады.
Қарапайым тілмен айтқанда, КММ РМК ұсынған мүлікке асыра бағаланған бағаларды «Numetek» ЖШС баға ұсынысымен салыстырады. Серіктестік КММ директорының м. а. өтініші бойынша бағаларды одан да жоғары ұсынады. Екі жеткізушінің ішінен бағасы бойынша ең қолжетімдісі, атап айтқанда РМК таңдалады.
Әрине, кереуеттер мен тумбаларды жинаумен ешкім айналыспайды. Бұл мақсат үшін «Әлімов З. М.» ЖК және «Джалали А.Ж.» ЖК пайдаланылады, олар РМК-мен сол кереуеттер мен тумбаларды жинау үшін қажетті мүлікті жеткізуге болжамды шарттар жасасады. Кәсіпкерлер, өз кезегінде, бізге таныс «Numetek» ЖШС-мен сол мақсаттар үшін, бірақ нарықтық бағамен шарттар жасасады.
Тағы бірнеше маңызды егжей-тегжейлер: КММ директорының міндетін атқарушы Альбина Потапкина, іс материалдарына сәйкес, қол қойылмаған бұйрық негізінде, яғни заңсыз қызметін атқарған. Сонымен қатар, оның туысы мәмілелердің көп бөлігін, атап айтқанда, РМК мен ЖК, сондай-ақ ЖК мен ЖШС арасындағы мәмілелерді сүйемелдеген.
Енді сандарды анықтап алайық. КММ-ге мүлік сатып алуға мемлекеттік бюджеттен шамамен 106 млн теңге бөлінді. РМК ЖК қызметтеріне ақы төлеуге шамамен 90 млн жұмсайды, ал соңғылары ЖШС-ден мүлікті нарықтық бағамен сатып алуды төлейді, шамамен 36 млн теңге. Ал КММ, РМК және ЖК басшылары өзара байланысты болғандықтан, бөлінген 106 млн теңгеден 36 млн теңге жұмсалғаны шығады. Қалған қаражат қайда кетті?
Бір сөзбен айтқанда, схема дүние жүзіндей көне. Мәселе, әдеттегідей, бәсекелес ортаның жоқтығында (көбінесе - жасанды түрде жасалған), бұл бір көзден негізсіз сатып алуды жүргізуге мүмкіндік береді. Иә, пайда табуды ұнататындар да бізде жеткілікті. «Еңбек» РМК-да бұл туралы кәсіпорын филиалдарын дүр сілкіндіретін сыбайлас жемқорлық жанжалдарының санына қарап, өз көздерімен біледі.