ФБРК редакциясы Қазақстандағы ірі жер пайдаланушылардың динамикасын талдауды жалғастыруда, мақсаты - соңғы уақытта олардан қанша ауыл шаруашылығы жері алынғанын анықтау.
Естеріңізге сала кетейік, бізге әртүрлі өңірлерден жерлерді алу ұсақ және орта шаруа қожалықтарынан жүріп жатқаны туралы көптеген шағымдар түсуде, ал жұмыс латифундистердің аумақтарын алуға бағытталуы керек еді.
Осы процедураға тікелей жауапты ведомство - Жер ресурстарын басқару комитеті. Павлодар облысының, Қостанай облысының және Ақмола облысының аумақтарымен таныса отырып, біз латифундистердің аудандарында ерекше өзгерістер болмаған деген қорытындыға келдік.
Осыған байланысты, біз ЖРБК-нің жерлерді алу бойынша жұмысты кімнің мүддесінде жүргізіп жатқанын түсінуге тырысамыз. Бұл материалда біз тағы бір астық өсіретін өңірдің – Солтүстік Қазақстан облысының жер пайдаланушыларын талдауды бастаймыз.
«ТҰҚЫМ» ЖШС
Мәселен, «Тұқым» ЖШС (астық және бұршақ дақылдарын өсіру, оның ішінде тұқым шаруашылығы), СҚО-да шамамен 56,2 мың га жерді алып жатыр, 1999 жылы тіркелген. Бірінші басшысы және құрылтайшысы белгілі бір Талғат Акаев.
«Тұқым» ЖШС салық міндеттемелері бойынша орташа тәуекел дәрежесіне ие. 2023 жыл үшін компания 423,5 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 313,8 млн теңге, 2021 жылы – 383,8 млн теңге, 2020 жылы – 298,2 млн теңге).
«ҚЫЗЫЛТУ-НАН АГРОФИРМАСЫ» ЖШС
СҚО-ның ең ірі жер пайдаланушысы - «Қызылту-Нан Агрофирмасы» ЖШС (астық және бұршақ дақылдарын өсіру, оның ішінде тұқым шаруашылығы), СҚО-да шамамен 144 мың га үлестік жерді алып жатыр, 2005 жылы тіркелген.
Бірінші басшысы - Марат Телемісов. Компанияның 830-дан астам құрылтайшысы, болжам бойынша, үлескерлері бар. Негізгі құрылтайшылардың бірі - «Қазэкспортастық Холдингі» АҚ.
«Қызылту-Нан Агрофирмасы» ЖШС салық міндеттемелері бойынша жоғары тәуекел дәрежесіне ие және 365,2 млн теңге сомасына салық берешегі бар. 2023 жыл үшін компания 283,6 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 196,3 млн теңге, 2021 жылы – 48,5 млн теңге, 2020 жылы – 8,9 млн теңге).
Сонымен қатар, Агрофирманың АҚ «Аграрлық несие корпорациясы», «ҚазАгроКаржы» АҚ, коллекторлық агенттіктер, банктер және басқа да бірқатар заңды тұлғалар алдында 14 млрд теңге сомасына атқарушылық іс жүргізу бойынша берешегі, 2023 жылдың қазан айынан бастап тіркеу әрекеттеріне 11 тыйым салуы бар және ҚР-дан шығуы уақытша шектелген борышкерлер тізімінде.
ЖШС басшылығына келетін болсақ, Марат Телемісов компанияның жеке тұлғалар және БЖЗҚ алдындағы қарыздарына байланысты шамамен 6,4 млрд теңге сомасына атқарушылық іс жүргізу бойынша борышкер болып саналады және Қазақстаннан шығуға тыйымы бар.
Оған қоса, ол «Қызылту-Нан Агробірлестігі» ЖШС, «Номад-Қызылту» Жастар қоғамдық бірлестігі және «Уәлиханов» ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативі сияқты ұйымдарда көрінеді.
«Қазэкспортастық Холдингі» АҚ-ның атқарушылық іс жүргізу бойынша берешегі 53,9 млрд теңге, салық берешегі 58,6 млн теңге, 2023 жылдың ақпан айынан бастап тіркеу әрекеттеріне 5 тыйым салуы бар және ҚР-дан шығуы уақытша шектелген борышкерлер тізімінде.
2023 жылдың шілдесінде Kursiv.Media жазғандай, «ҚазЭкспортАстық» Холдингі» АҚ БЖЗҚ-ның қолданыстағы борышкерлері арасында ең қасақана төлемеуші болып табылады. Журналистер атап өткендей, Холдингтің берешегі (кем дегенде, негізгі борыш бойынша) 2011 және 2012 жылдары облигацияларды сатып алған сәттен бастап өтелмеген.
Холдингтің негізін қалаушы Руслан Молдабеков 2015 жылды қоса алғанда, жергілікті Forbes нұсқасы бойынша ҚР-ның ең бай 50 бизнесменінің қатарына кірген. Оны Василий Розиновпен («ИволгаХолдинг» компаниясының құрылтайшысы) және Нұрлан Тілеубаевпен («АлибиХолдинг» тобының иесі) бірге БАҚ Қазақстанның ең ірі латифундистері деп атады.
Шамамен 2010-жылдардың ортасында астық олигархтарының үштігі де банкротқа ұшырап, сонымен бірге шетелдік және халықаралық кредиторларды қоса алғанда, әртүрлі мемлекеттік және жеке институттар алдында үлкен қарыздар жинақтады.
Kompra.kz мәліметтері бойынша, бүгінгі күні «Қазэкспортастық Холдингі» АҚ құрылтайшыларының құрамына «Агроөнеркәсіптік Кешеннің Инвестициялық Компаниясы» ЖШС, Еуропалық Қайта Құру және Даму Банкі (ЕҚДБ) және «Agro Group Invest» ЖШС кіреді.
БАҚ 2023 жылдың ақпан айында Молдабеков «ҚазЭкспортАстықтың» тікелей акционерлері құрамынан шыққанын хабарлады. ДФО порталының деректері бойынша, холдингтің жаңа акционері (үлес мөлшері көрсетілмеген) сол «Agro Group Invest» ЖШС болды. 10%-дан астам акцияға иелік ететін екінші акционер болып «Агроөнеркәсіптік Кешеннің Инвестициялық компаниясы» ЖШС қалды.
БЖЗҚ-ның жария презентациясында «ҚазЭкспортАстық» сегіз проблемалы эмитенттің қатарына кіретіні, олардың лауазымды тұлғаларына қатысты «құқық қорғау органдарымен бірлесіп, зейнетақы активтеріне келтірілген залалдың мән-жайын анықтау бойынша жұмыс жүргізіліп жатқаны» атап өтілген.
«ASYL FARMS» ЖШС
«Asyl Farms» ЖШС (аралас ауыл шаруашылығы), бұрын «Асыл Логистикс» ЖШС аталған, 2014 жылдан бастап тіркелген. Бірінші басшысы және құрылтайшыларының бірі - Ғабиден Балғынбеков, құрылтайшысы - «Асыл» Қаржылық тобы» ЖШС, ол да ішінара Балғынбековке бағынышты.
Оған қоса, Балғынбеков «Centre Nova Diagnostic» ЖШС, «Тангенс» ЖШС, «Ulydala Commerce» ЖШС және «Alustar» ЖШС сияқты компанияларда көрінеді.
«Asyl Farms» ЖШС салық міндеттемелері бойынша жоғары тәуекел дәрежесіне ие. 2023 жыл үшін компания 223 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 254,3 млн теңге, 2021 жылы – 304,7 млн теңге, 2020 жылы – 109,3 млн теңге).
Биыл жазда СҚО-да улы химикаттардың төгілуі болғаны хабарланды. Шал ақын ауданы Афанасьевка ауылының тұрғындары алғашқы болып дабыл қақты, олардың денсаулығы күрт нашарлаған. Ауыл тұрғындары улы булардың кеңірдекті күйдіретіндей күшті болғанын, олардың мәліметінше, жылқылар қырылғанын айтты.
Адамдардың сөзіне қарағанда, жергілікті ЖШС шұғыл түрде «ізін жасыруға» кіріскен. Алайда, улы химикаттың ағып кету фактісін СҚО Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы растап, «Асыл Farms» ЖШС аумағында «Сергеевское» орман шаруашылығының шекарасында аммиактың ағып кетуі орын алғанын хабарлады.
Кейін СҚО Экология департаменті мәлімдегендей, тексеру нәтижелері бойынша кәсіпорынның жерді КАС-32 сұйық тыңайтқышымен ластауына жол берілгені анықталды.
Сондай-ақ, қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органға апат салдарынан экологиялық залал келтірудің ықтимал фактісі туралы уақтылы хабарламау фактісі тіркелді.
«Asуl Farms» ЖШС әкімшілік жауапкершілікке 1,1 млн теңге сомасында айыппұл салу түрінде тартылды. Сонымен қатар журналистер өткен жылы сол ауданда улы химикаттардың төгілуінен қой табыны қырылғанын еске салды.
Сонда Новопокровка ауылының тұрғындары ауыл шаруашылығы кәсіпорнының адамдар малға және шаруашылық қажеттіліктеріне су алатын көлге жақын жерде агрохимикаттар қоймасы бар екенін айтқан.
«Асыл Логистик» ЖШС-не жоспардан тыс тексеру жүргізілді, нәтижесінде экологтар сұйық тыңайтқыштарды сақтау кезінде экологиялық талаптар нормаларының бұзылуын және экологиялық мемсараптама жүргізу жөніндегі міндеттемелердің орындалмауын анықтады.
Кәсіпорынға анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқама берілді. Экологтар сондай-ақ экологиялық заңнама талаптарын бұза отырып жүзеге асырылатын сұйық тыңайтқыштарды сақтау объектісін пайдалану қызметін тоқтата тұру туралы талаппен сотқа талап қойды.
Алайда, көріп отырғанымыздай, объектінің қызметі тоқтатылмады, ал экологиялық апат қайталанды.
«АТАМЕКЕН-АГРО» ЖШС
Мәселен, «Атамекен-Агро» ЖШС (астық және бұршақ дақылдарын өсіру, оның ішінде тұқым шаруашылығы), шамамен 100 мың га үлестік жерді алып жатыр, 2004 жылы тіркелген. Бірінші басшысы - Сайлаубай Әубәкіров. Компанияның 2500-ден астам құрылтайшысы, болжам бойынша, үлескерлері бар.
ЖШС салық міндеттемелері бойынша орташа тәуекел дәрежесіне ие. 2023 жыл үшін компания 318,8 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 414 млн теңге, 2021 жылы – 212 млн теңге, 2020 жылы – 141,4 млн теңге).
2018 жылы «Атамекен-Агро» ЖШС СҚО Жамбыл ауданының үш ауылындағы нысандарда өрт қауіпсіздігі бойынша нұсқаманы орындамағаны үшін жалпы сомасы 3,6 млн теңге болатын 3 әкімшілік айыппұл алды (ЖШС нысандары автоматты өрт дабылы жүйелерімен жабдықталмаған).
2019 жылы ЖШС жерді пайдалану және қорғау жөніндегі мемлекеттік инспектордың нұсқамасын орындамағаны үшін 1,2 млн теңге мөлшерінде әкімшілік айыппұл алды, атап айтқанда компания жайылымдардың жалпы алаңына (23,2 мың га) рұқсат етілген жүктеме нормасын ескере отырып, мерзімінде мал сатып алмаған.
2021 жылы компания санитарлық ережелерді сақтамай қызметті жүзеге асырғаны үшін 438 мың теңге айыппұл алды - Благовещенка ауылындағы тамақтандыру объектісінің қызметі санитарлық-эпидемиологиялық қорытындысыз және қызметтің басталғаны туралы хабарлама жіберілмей жүзеге асырылған.
2022 жылы «Атамекен-Агро» ЖШС облыстық Экология департаментінің нұсқамасын орындамады, атап айтқанда - улы химикаттарды үю және сақтау міндетті мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысынсыз жүзеге асырылған, сол үшін компанияға 1,5 млн теңге айыппұл салынды.
Сол жылы ЖШС Благовещенка ауылындағы нысанда облыстық ТЖД нұсқамасын орындамады, ол үшін де 1,5 млн теңге айыппұл салынды.
«ШАТИЛО И К» ЖШС
«Атамекен-Агро» АҚ-ға қарасты және СҚО-да шамамен 60,7 мың га үлестік жерді алып жатқан тағы бір компания - «Шатило и К» ЖШС (астық және бұршақ дақылдарын өсіру, оның ішінде тұқым шаруашылығы). ЖШС 2004 жылдан бастап тіркелген. Бірінші басшысы - Олег Адам. Компанияның 1700-ден астам үлескері бар.
«Шатило и К» ЖШС салық міндеттемелері бойынша орташа тәуекел дәрежесіне ие. 2023 жыл үшін компания 327 млн теңге салық төледі (2022 жылы – 288 млн теңге, 2021 жылы – 207 млн теңге, 2020 жылы – 152 млн теңге).
2019 жылы ЖШС СҚО Жамбыл ауданы ТЖД нұсқамасын орындамағаны үшін 505 мың теңге айыппұл салынды. 2020 жылы компания дәл осылай СҚО әкімдігінің Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау және лицензиялау басқармасының нұсқамасын орындамады, ол үшін 1,4 млн теңге айыппұл салынды.
2020 жылдың желтоқсанында «Шатило и К» ЖШС-нің астық қабылдау кәсіпорнынан 80 тоннадан астам астық ұрланған. Ұрлық жасады деген күдікпен осы кәсіпорынның басшыларының бірі ұсталды. Келтірілген залал сомасы 23 млн теңгеден астамды құрады. Желтоқсан айының басында кәсіпорынның қоймаларынан дәл осындай тәсілмен тағы да 190 тоннадан астам астық ұрланғаны атап өтілді.
2021 жылдың қазан айында белгілі болғандай, «Шатило и К» ЖШС бір жыл бұрын селекциялық-асыл тұқымдық жұмыс жүргізгені үшін субсидия алуға өтінім берген. Өтінімді ресімдеген қызметкер қате жіберген - малдың көп мөлшерін көрсеткені хабарланды. Өтінім қабылданып, ақша бірнеше күннен кейін түскен, алайда компания бұған мән бермеген.
Кейін кәсіпорын осы субсидияларды алудың заңдылығына тексеруден өтті, нәтижесінде субсидиялар сатылған малға алынғаны анықталды. Шаруашылық өз қатесін мойындап, мемлекетке шамамен 20 млн теңге қайтарды. Алайда, ЖШС басшысы Олег Адамға және мал дәрігеріне қатысты қылмыстық іс қозғалды.
Жалғасы бар …