ФБРК редакциясының қарамағында Қытайдан — аусыл ауруы бойынша қолайсыз елден — шамамен 20 тонна мұздатылған қой майын жеткізу туралы құжаттар бар. Жүк тамақ өнеркәсібіне арналған және барлық кедендік рәсімдерден ескертусіз өткен. Ресми түрде ешбір ведомство заңды бұзған жоқ, алайда дәл осында басты мәселе жатыр.
Біздің редакцияның тергеулерінен кейін ет өнімдерін және тірі малды экспорттаудағы әлеуетті схемалар, сондай-ақ нарықтардағы жалған сараптамалар, күйдіргі індетінің өршуін жасыру және ақбөкен етінің заңсыз саудасы туралы, ФБРК-ның анонимді боты әртүрлі дереккөздерден хабарламалар алуды тоқтатпайды. Бұл жолы сөз қайтадан еліміздің азық-түлік және биологиялық қауіпсіздігі туралы болмақ.
Мемлекеттік бақылау жүйесі эпизоотиялық жағынан қолайсыз аймақтардан келетін әлеуетті қауіпті өнімнің қазақстандық нарыққа еркін түсуіне мүмкіндік беретіндей етіп құрылған. Мәселе осы тәуекелдер үшін кім жауапты және неге жүйе өзгеріссіз қалып отыр дегенде.
2025 жылғы қазанда Хоргос өткізу пункті арқылы Қазақстанға жалпы салмағы шамамен 20 тонна мұздатылған қойдың құйрық майы жүгі әкелінді. Жіберуші — қытайлық Xinjiang Wanzhao ChengYu Import and Export Trading Co. LTD компаниясы, алушы — Алматыдағы жеке кәсіпкер. Тауар құжаттардың толық пакетімен: қытай тарапының ветеринариялық сертификатымен, шығу тегі сертификатымен және кедендік декларациямен бірге жүрді.
Бұл жеткізілімді әлеуетті қауіпті ететін негізгі деталь Қытайдың эпизоотиялық мәртебесінде жатыр. Ел аусыл — ірі қара малды (ІҚМ), қойларды және басқа да қос тұяқты жануарларды зақымдайтын вирустық ауру бойынша қолайсыз болып табылады. Аусыл вирусы мұздатуға өте төзімді және мұздатылған өнімде айлар бойы сақталуы мүмкін, 70 градус Цельсийден жоғары термиялық өңдеу кезінде ғана жойылады. 
Сонымен қатар, қытайлық ветеринариялық сертификатта өнімнің санитарлық тәртіппен дайындалғаны және адамның тұтынуына жарамды екендігі көрсетілген, алайда вирусты жоя алатын термиялық өңдеу туралы еш жерде айтылмаған. 
Неліктен мұндай жүк шекарадан қосымша тексерусіз өтті? Жауап жануар тектес өнімдерді әкелуді реттейтін нормативтік базада жатыр. Қолданыстағы ережелерге сәйкес, ТН СЭД 1502 коды бар тауар импорттаушылар тізіліміне алдын ала енгізуді талап етпейді, алайда бұл өнімді ветеринариялық бақылау қажеттілігінен босатпайды, әсіресе егер ол тамақ мақсаттарына арналған болса және дезинфекциялық өңдеуден өтпеген болса. Ресми түрде кедендік ресімдеу үшін экспорттаушы елдің ветеринариялық сертификатының болуы жеткілікті. Дәл осы заңнамалық құрылым әлеуетті қауіпті өнімнің Қазақстан аумағына заңды түрде түсуіне мүмкіндік беретін олқылық жасайды.
Кеден органдары өз функциясын орындады — барлық қажетті құжаттардың бар-жоғын тексерді, кодтар мен тауар сипаттамасының сәйкестігіне көз жеткізді, декларацияны ресімдеді. Кеден заңнамасы тұрғысынан рәсімге қатысты шағым жоқ. Шекарадағы ветеринариялық қызметтер де өз өкілеттіктері шеңберінде әрекет етті — қытай тарапынан сертификат бар, өткізуден бас тартуға ресми негіз болмады. Ветеринариялық бақылау комитетінің Алматыдағы аймақтық бөлімшелері жүк келгеннен кейін қосымша тексерулер бастамады. Тізбектің әрбір буыны нұсқаулықтарға сәйкес жұмыс істеді, бірақ жалпы қорғаныс жүйесі істен шықты.
Мәселенің мәні әртүрлі мемлекеттік органдар арасында кешенді тәуекелдерді бағалау үшін тиімді өзара іс-қимылдың болмауында. Кеден құжаттардың дұрыстығына және баждарды төлеуге назар аударады, ветеринариялық қызметтер сертификаттардың бар-жоғын тексереді, бірақ ешкім жағдайды тұтастай талдамайды: тауар қайдан келеді, оның эпизоотиялық мәртебесі қандай, ықтимал патогендерді бейтараптандыру үшін қажетті өңдеуден өтті ме, кедендік рәсімдеуден кейін қайда жіберіледі. Нәтижесінде тамақ өнеркәсібіне арналған 20 тонна май ешқандай арнайы бақылаусыз айналымға түсті.
Ветеринариялық сертификаттардың дерекқоры қарастырылып отырған жағдайдың жалғыз емес екенін көрсетеді. Көптеген жазбалар Қытайдан Қазақстандағы әртүрлі алушыларға жануар тектес өнімдердің тұрақты жеткізілімдері туралы куәландырады. Бұл мәселенің бір реттік істен шығу емес, жүйелік сипатын көрсетеді. Егер мұндай жеткізілімдер тұрақты түрде орын алса, сұрақ туындайды: неліктен бақылаушы органдар елдің биологиялық қауіпсіздігіне тәуекелдер туғызатын қайталанатын тәжірибеге реакция білдірмейді?
Импортталған майдың одан әрі тағдыры туралы ақпараттың болмауы ерекше алаңдаушылық тудырады. Құжаттарда өнімнің кедендік рәсімдеуден кейін нақты қайда жіберілгені, қалай сақталғаны, пайдаланар алдында қандай да бір қосымша өңдеуден өткені туралы мәліметтер жоқ. 20 тонна май — бұл шұжық өнімдерін өндіруде, қоғамдық тамақтандыру мекемелерінде, ұлттық ет деликатестерін дайындауда қолданылуы мүмкін елеулі көлем. Егер бұл май аусыл вирусын жоя алатын термиялық өңдеуден өтпеген болса және тамақ өнеркәсібінде пайдаланылса, әлеуетті қауіптің ауқымын бағалау қиын.
Негізгі сұрақ, әзірлеуге ауыл шаруашылығы министрлігі (АШМ) өзінің ветеринариялық бақылау және қадағалау комитеті арқылы жауап беретін нормативтік базада ТН СЭД кодына қарамастан, эпизоотиялық жағынан қолайсыз аймақтардан тауарлар келіп түскен кезде автоматты түрде күшейтілген бақылау тетіктері қарастырылған ба, жоқ па, соған саяды. Егер мұндай тетіктер бар болса, олардың бұл жағдайда неге істемегені түсініксіз болып қалады. Егер олар жоқ болса, импорттық жануар тектес өнімдер арқылы қауіпті инфекциялардың ену қаупі жалпыға белгілі екенін ескере отырып, олардың жоқтығының себептері туралы сұрақ туындайды.
Қарастырылып отырған жағдай Қазақстандағы ветеринариялық бақылау проблемаларының кеңірек контекстіне сәйкес келеді. Айталық, 2024 жылдың соңында елге ет және сүт өнімдерін әкелу кезінде ветеринариялық-санитариялық