Қоғам қайраткері Эльмар Хусаинов «ҚТЖ» ҰК» АҚ (ҚТЖ) мен американдық Wabtec корпорациясы арасындағы келісімшарттың заңдылығын тексеруді талап етіп, Бас прокуратураға және Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке өтініш берді.
$4,2 млрд көлеміндегі мәміле ES44Aci evolution сериясындағы 300 локомотивті жеткізуді, оларды Астанада ішінара құрастыруды және кейіннен қызмет көрсетуді көздейді. Өтініш беруші келісімшарт құны асыра бағаланған, ал мәміленің өзінде сыбайлас жемқорлық белгілері бар деп есептейді.
Қыркүйек айының соңында БАҚ ҚТЖ мен Wabtec арасындағы келісімге қол қою туралы хабарлады. Келісімшарт американдық корпорацияның тарихындағы ең ірі және қазақстандық компания үшін ең ауқымдылардың бірі деп аталды. Локомотивтерді құрастыру Астанадағы қолданыстағы локомотив құрастыру зауытында жоспарлануда, ол бұрын ресейлік «Трансмашхолдингке» ішінара сатылған бірлескен кәсіпорын болып табылады.
3 қарашадағы Facebook парақшасында жарияланған өтінішінде Хусаинов келісімге қол қою мән-жайлары талқыланған қазақстандық БАҚ материалдарына сілтеме жасайды. Сұхбаттың бірінде ҚТЖ-ның бұрынғы басшысы Ерлан Атамқұлов келіссөздердің ашық еместігін және келісімшарт құнын жасанды түрде асыра бағалауды мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер қоғамдық резонанс тудырды, алайда бүгінгі күнге дейін ресми тексеру жүргізілмеген.
Өтініште ұқсас халықаралық мәмілелерге салыстырмалы талдау келтірілген. Үндістанда Indian Railways Siemens Mobility компаниясымен 35 жылдық қызмет көрсетумен 1200 электровозға $3,25 млрд көлемінде келісімшарт жасасты. Мысырда Egyptian National Railways қызмет көрсету шығындарын есепке ала отырып, 1000 дизель-электровозды $232 млн жаңартты.
Салыстырмалы техникалық параметрлер кезінде қазақстандық келісімшарт осы жобалардың құнынан айтарлықтай асып түседі. Құжатта мәміле құны ұзақ мерзімді сервистік сүйемелдеуді, қосалқы бөлшектерді және басқа да баптарды қамтитыны, бұл сараптамалық экономикалық бағалауды қажет ететіні атап өтілген.
Құжатта сондай-ақ ҚТЖ-ны Асқар Мамин басқарған 2008–2016 жылдардағы оқиғаларға сілтеме жасалады. Өтінішке сәйкес, сол кезеңде компанияның стратегиялық активтерін сату жүргізілген.
Атап айтқанда, «Қамқор Локомотив» және «Қамқор Вагон» кәсіпорындарын жекешелендіру, «Көлік сервис орталығы» ЖШС-ін сату, «Instant Payments» ЖШС-мен келісімшарттар жасасу, сондай-ақ француздық Alstom Transport SA компаниясына «Электровоз құрастыру зауыты» (ЭҚЗ) АҚ және ресейлік «Русагротрансқа» «Астық-Транс» АҚ үлестерін сату туралы айтылады.
Өтініш деректері бойынша, бұл операциялар ҚТЖ-ның 2 трлн теңгеден астам қарызының жинақталуына және көлік инфрақұрылымының едәуір бөлігінің ұлттық бақылаудан шығарылуына әкелді.
Өтініште ҚР Қылмыстық кодексінің 189, 190, 361, 366, 367 және 193-баптары бойынша иемденуді, лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалануды, пара алуды және қылмыстық кірістерді заңдастыруды қоса алғанда, ықтимал бұзушылықтар келтірілген. Өтініште ҰҚК және Қаржылық мониторинг агенттігінің қатысуымен тергеуге дейінгі тексеру жүргізуді, сондай-ақ ҚТЖ мен «Самұрық-Қазынадан» Wabtec-пен келіссөздердің барлық материалдарын сұрату өтініші бар.
15 қарашада Эльмар Хусаинов өтінішті қарау нәтижелері туралы хабарлады. Өтініш екі инстанцияда да қарауға қабылданып, орындаушылар тағайындалды. Алайда, кейін құжат қайта бағытталды көлік министрлігіне, ішкі мемлекеттік аудит комитетіне және басқа ведомстволарға. Нәтижесінде өтініш қарау үшін «Самұрық-Қазына» АҚ және ҚТЖ-ға қайтарылды.
Өтініш авторы қараудың мұндай тәртібімен келіспейтінін білдіріп, құзыретті органдар тексерудің орнына, іс-әрекеттерін тексеру қажет болатын дәл сол ұйымдарға өтінішті қайта бағыттағанын атап өтті.
Ол жағдайды егжей-тегжейлі сипаттай отырып, басқа мемлекеттік органдарға да осыған ұқсас өтініштер жіберу ниеті туралы хабарлады. Ел ішінде нәтиже болмаған жағдайда, өтініш беруші халықаралық журналист-тергеушілерге және шетелдік құқық қорғау органдарына жүгінуді жоққа шығармайды.