Қатты тұрмыстық қалдықтарды (ҚТҚ) қайта өңдеудің ресми көрсеткіштерінің өсуіне қарамастан, Қазақстанда оларды басқару жүйесі әлі де қарапайым нәтиже беріп отыр. Қоқыстың көп бөлігі сұрыптаудан кейін де ақыры көміледі, ал нақты алынатын екіншілік шикізат көлемі минималды болып қалуда.
Energyprom.kz мәліметтері бойынша, қайта өңдеу және екіншілік пайдалану деңгейі жыл сайын артып келеді: 2024 жылы көрсеткіш шамамен 26% құрады, ал ағымдағы жылдың желтоқсанына қарай 29%-ға дейін өсті.
Алайда көрсеткіштердің өсуінің артында жүйелік мәселе жатыр. Қолданыстағы қалдықтарды жинау, сұрыптау және қайта өңдеу технологиялары екіншілік шикізаттың шамалы көлемін алуға мүмкіндік береді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, Қазақстанда жыл сайын 4,2-ден 4,8 млн тоннаға дейін қатты тұрмыстық қалдықтар пайда болады. 2022 жылдан бастап бұл көрсеткіш өсіп, 2024 жылы максималды мәнге — 4,8 млн тоннаға жетті.
Осы көлемнің ішінен өткен жылы қайта өңдеуге және екіншілік пайдалануға шамамен 1,3 млн тонна ұшырады — бұл ҚТҚ жалпы санының төрттен бірінен сәл астамы. Хабарланғандай, экология және табиғи ресурстар министрлігі 2040 жылға қарай бұл көрсеткішті 40%-қа жеткізуді жоспарлап отыр.
Сонымен қатар, 2024 жылы қалдықтардың жалпы көлемінің 4,5 млн тоннадан астамын коммуналдық қалдықтар құрады. Оның тек 1,3 млн тоннасы ғана сұрыптау желілерінен өтті. Қалған бөлігі ҚТҚ полигондарына жіберілді. Пайыздық мәнде сұрыпталған қалдықтардың үлесі шамамен 29% құрады.
Сұрыптаудан кейін де қоқыстың едәуір бөлігі одан әрі қайта өңделмейтіні атап өтіледі. Сұрыпталған 1,3 млн тонна коммуналдық қалдықтардың 490,4 мың тоннасы көмілді, ал 588 мың тоннасы қайта өңдеуге жіберілді.
Сонымен қатар, екіншілік шикізат алуға мүмкіндік берген қалдықтардың нақты көлемі 49 мың тоннаны ғана құрады. Бұл қайта өңделген көлемнің 8%-дан сәл астамы және елде пайда болған барлық коммуналдық қалдықтардың шамамен 1%-ы.
Осылайша, есептілікте қайта өңдеу көрсеткіштерінің өсуіне қарамастан, ҚТҚ басқару жүйесінің екіншілік шикізат алу бөлігіндегі нақты тиімділігі өте төмен болып қалуда.
Еске салайық, бұған дейін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қалдықтарды қайта өңдеудің заманауи жүйесін жедел қалыптастыру қажеттігін мәлімдеп, үкіметке экология саласында бірқатар нақты тапсырмалар берген болатын.
Сонымен қатар, экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев рұқсат етілмеген қоқыс үйінділерінің 91% жойылғанын және қалдықтарды қайта өңдеу 28,6%-ға дейін өскенін мәлімдеді. Астана, Алматы және Шымкент қалаларында 293 млрд теңгеге үш қоқыс жағу зауытын салу жоспарлануда.