2023 жыл бойы ФБРК редакциясы «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ туралы бірнеше рет жазды, ол ауқымды мемлекеттік қаржыландыруға қарамастан, меншікті спутниктерінің болуы сылтауымен бір көзден шарттар жасасып, өз операцияларының тиімсіздігі мен қызметінің ашық еместігіне байланысты алаңдаушылық тудыруды жалғастыруда.
Сұрақтар, ең алдымен, ұлттық компанияның қоғам мен мемлекеттік органдар арасында күмән тудыратын бірнеше рет қайшылықты мәлімдемелеріне байланысты туындайды. Дегенмен, «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ ғарыш саласындағы өзінің «жетістіктері» туралы дауыстап мәлімдейді.
«ҚҒС» әзірлеген «Ғарыштық мониторинг» жобасының сайтында бюджеттік бағдарлама аясында мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғарыштық суреттер тегін негізде берілетіні айтылған. Бұл туралы ұлттық компания 2015 жылдан бастап мәлімдеп келеді.
Сонымен қатар, 2017 жылы-ақ Аэроғарыш комитетінде мемлекеттік аудит жүргізіліп, мемлекеттік сатып алу туралы заңнама талаптарының сақталмағаны, атап айтқанда, мемлекеттік органдар мен ұйымдарға ғарыштық суреттерді беру бойынша қызметтердің сақталмағаны анықталды. Сол кездегі бұзушылық сомасы 694,9 млн теңгені құрады.
2023-2024 жылдары «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК-нің мемлекеттік органдармен сомасы 1,4 млрд теңгеден асатын 30-дан астам шарты бар. Біз Жер ресурстарын басқару комитеті (ЖРБК) мен «ҚҒС» арасындағы мәміле туралы бірнеше рет жаздық, оның аясында қытайлық Ti-Tech Development Limited компаниясынан сатып алынған ғарыштық суреттер берілді.
«ҚҒС» өзі де ғарыштық суреттердің осы сатып алынуын жоққа шығармады, бұны шарт аясында Қазақстанда аналогы жоқ өте жоғары кеңістіктік ажыратымдылықтағы ғарыштық суреттерді қысқа мерзімде беру қажет болғандығымен түсіндірді.
Ұлттық компания «Maxar Intelligence Inc.», «Planet Labs» және «NASA» қызметтерін пайдалану фактісін де жасырмайды, бұған мемлекеттік сатып алу шарттары мен «ҚҒС»-тің әлеуметтік желілердегі жарияланымдары дәлел болады. «Қазақстан Ғарыш Сапарының» ашық ғарыштық деректерді «геокызметтер» ретінде қайта сату тәжірибесі ерекше назар аудартады.
Мұндай қызметтің мысалы ретінде «Terra Modis», «Aqua Modis» және «Suomi NPP» сияқты спутниктердің тегін қолжетімді деректерін іс жүзінде пайдаланатын өрт мониторингі сервисін атауға болады, бұл ұсынылатын қызметтердің бірегейлігі мен құндылығына күмән келтіреді.
Мәлімделген мақсаттар мен нақты тәжірибе арасындағы мұндай қайшылықтар «Қазақстан Ғарыш Сапарының» стратегиясы мен операцияларын қайта қарау қажеттілігін көрсетеді, сондай-ақ мемлекеттік қаражатты пайдаланудың тиімділігі туралы сұрақтар туғызады.
«Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК АҚ табиғи апаттардың алдын алу және олармен күресу үшін пайдаланатын арнайы «геокызметтердің» тиімділігі де күмәнді болып қала береді. Алда кезекті тасқындар мен орман өрттеріне әкелуі мүмкін қауіпті көктем-жаз маусымы тұр, ал төтенше жағдайларды уақытында жоймаса, неге әкелетінін бәрі біледі.
«Ғарыштық мониторинг» жобасында құқық қорғау органдары төтенше жағдайлар кезінде жедел шешім қабылдау үшін Жерді қашықтықтан зондтау (ЖҚЗ) деректерін пайдаланатыны хабарланады. Сонымен қатар, өрттер кезінде «ҚҒС» ТЖМ-ге дұрыс емес спутниктік деректерді берген жағдайлар белгілі.
Мысал ретінде 60 мың га-дан астам жерді жойып, 15 адам қаза тапқан «Семей орманы» резерватының аумағындағы өртті еске түсіруге болады. Қостанай облысында орман өрті шамамен 48 мың гектарды қамтыды. Жалпы, соңғы 5 жылда Қазақстанда жалпы ауданы 610 мың га болатын шамамен 3 мың орман өрті тіркелді.
Су тасқындарын да уақытында болдырмау мүмкін болмады. 2020 жылы Түркістан облысында 1000-нан астам үй және әлеуметтік нысан зардап шекті, 30 мыңнан астам адам эвакуацияланды. 2022 жылы Ақтөбе, Павлодар, Қарағанды облыстарында және БҚО-да 185 тұрғын үй және 78 саяжай үйі су астында қалды, 1000-нан астам адам эвакуацияланды.
Анықтама үшін, «Қазақстан Ғарыш Сапары» бюджеттік бағдарлама аясында 40-тан астам профильді қызмет көрсетеді, біз олардың кейбірін ғана мысалға келтірдік. Бұрынғы жылдары Аэроғарыш комитетінің өкілдері спутниктердің бастапқы деректеріне ие болу жеткіліксіз, оларды дұрыс талдау қажет екенін бірнеше рет мәлімдеген.
Бірақ бұл жағдайда, ғарыштық мониторингті дамытуға қаншама қаражат салынғанын ескере отырып, сапалы мамандарды тауып, деректерді жедел талдауға үйренетін уақыт болды. Өкінішке орай, бүгінгі күні біз мұны әлі де байқамаймыз.
«ҚҒС» пайдаланушыларға қанша дерек ұсынатыны және оның қаншасы әкімдіктер мен министрліктер үшін пайдалы болып шығатынына аудит жүргізу де жаман болмас еді. Ұлттық компания ұсынатын ЖҚЗ деректерінің көпшілігі ақпараттылығы төмен, сондықтан пайдасыз екендігі туралы мәліметтер бар.
Осы жағдайлардың барлығын ескере отырып, табиғи апаттардың салдарын болдырмау және азайту үшін нақты пайданы қамтамасыз ету мақсатында «Қазақстан Ғарыш Сапарының» ғарыштық мониторинг саласындағы тәсілдері мен жұмыс әдістерін қайта қарау қажеттілігі айқын болады.
Жалғасы бар …