2023 жылғы ақпанда ҚР АШМ Жер ресурстарын басқару комитеті «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-мен Жерді қашықтықтан зондтау үшін ғарыш объектілерін пайдалануға байланысты қызметтерге 1,14 млрд теңге сомасына келісімшарт жасасты. Бұл қызметтер цифрлық ауыл шаруашылығы жер карталарын жасау үшін аэрофототүсірілімді қамтыды.
Алайда, «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ түсірілімдерді шетелдік жеткізушіден төмен бағамен сатып алып, жай ғана қайта сатады деп болжауға негіз бар. Қазақстан Ғарыш Сапары Түркістан, Ақтөбе, Атырау, Қостанай, Шығыс Қазақстан және Батыс Қазақстан облыстары бойынша өте жоғары ажыратымдылықтағы ғарыштық түсірілімдердің тапсырыс берушісі ретінде әрекет етеді. Дәл осы аймақтар ҚР ЖРБК-ның «ҚҒС» ҰК-мен келісімшартының техникалық спецификациясында көрсетілген.
Сөйтіп, Қазақстан Ғарыш Сапары тікелей бақылауындағы жеке спутниктерінен түсірілімдер жасаудың орнына, ұлттық кеңістіктік деректер операторы мәртебесін желеу етіп, шетелдік жеткізушіден ғарыштық түсірілімдерді жай ғана сатып алады, бұл оларға бір көзден келісімшарт жасасуға мүмкіндік береді.
Түсірілімдерді жеткізуші АҚШ санкциясында тұрған, Украина аумағының спутниктік түсірілімдерін «Вагнер» ЖҚК-мен байланысты ұйымдарға жеткізгені үшін санкцияланған China HEAD Aerospace Technology Co деген спутниктік суреттерді сататын қытайлық компания болды деп болжануда.
Бұған дейін журналист және қоғам қайраткері Кирилл Павлов бірнеше рет Қазақстан Ғарыш Сапары ел бойынша дұрыс емес спутниктік деректерді ұсынатынын мәлімдеген. Егер, мысалы, өрттер бойынша ҚҒС өзіндік талдау жүргізбей, ақылы негізде ведомстволарға ашық қолжетімді шетелдік спутниктердің деректерін беретінін ескерсек, ақпараттың кешіктіріліп жариялануы және деректердің нақты уақыттағы көрсеткіштерден өзгеше болуы туралы сұрақ өздігінен жойылады.
ҚР ТЖМ-ның өзекті деректері болғанда, тек өрттердің өзінде қаншама тәуекелдерден, шығындардан және бюджет қаражатын ұтымсыз жұмсаудан аулақ болуға болатынын елестетіп көріңізші.
Сондай-ақ, жақында ҚҒС егістіктің 81%-дан астамы нашар жағдайда екені туралы ақпарат жариялады - тексеру кезінде ақпарат керісінше расталды. Осыдан сұрақ туындайды - бұл геосервистерді шын мәнінде кім пайдаланады?
Қазақстан жыл сайын спутниктік мониторингке миллиардтар салады, ол қойылған міндеттерді орындап қана қоймай, оларды ашық түрде орындамайды. Абай және Қостанай облыстарындағы өрттерді, Бузачидегі метан шығарындыларын немесе жыл сайын әкімдіктер үшін жаңалыққа айналатын су тасқындарын қалай жіберіп алғанын еске түсіру жеткілікті.
Мемлекеттік сатып алу сайтының деректеріне сәйкес, Қазақстан Ғарыш Сапары Жетісу облысының Цифрлық технологиялар басқармасымен де жерлерді цифрландыру бойынша келісімшарттар жасасты. 2023 жылдың басында Көксу, Ескелді, Қаратал, Ақсу аудандары мен Талдықорған қаласы бойынша қашықтықтан зондтау деректері негізінде цифрлық жер балансын құруға келісімшартқа қол қойылды. 6 айдан кейін Алакөл, Кербұлақ, Панфилов және Сарқан аудандары мен Текелі қаласы аумақтарын цифрландыруға дәл осындай келісім жасалды. Барлығы «ҚҒС» ҰК Жетісу облысынан шамамен 300 млн теңге алды.
Сонымен қатар, «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ облыстық ТЖД-мен ғарыштық мониторинг қызметтерін көрсету бойынша бір көзден бірқатар келісімшарттар жасасты, бұл өңірлерге орта есеппен 6 млн теңгеге түседі. Сондай-ақ, «ҚҒС» ҰК-нің ҚР Қорғаныс министрлігімен спутниктік мониторингтің навигациялық қызметтерін көрсетуге келісімшарты бар, оның құны шамамен 8 млн теңгені құрайды.
Оған қоса, «Республикалық фитосанитариялық диагностика және болжамдар әдістемелік орталығы» РММ жыл сайын Қазақстан Ғарыш Сапарынан ғарыштан гидрометеорологиялық бақылау және экологиялық мониторинг жүргізуге арналған геоақпараттық жүйеге қол жеткізуді 22 млн теңгеге сатып алады.
Қазақстан Ғарыш Сапарының осы қызметтердің барлығын шетелдік жеткізушілерден өзі сатып алатыны болмаса, бәрі жақсы болар еді. Тек биылғы жылы ғана «ҚҒС» ҰК американдық Maxar Intelligence Inc. компаниясына ғарыштық түсірілімдерді ұсыну қызметтері үшін шамамен $611 415 және тағы бір американдық Planet Labs компаниясына Data Access спутниктік тобының деректеріне қол жеткізуге жазылым қызметтері үшін $940 000 төледі.
Бұл «ҚҒС» ҰК-нің ұлттық кеңістіктік деректер операторы мәртебесін және қазақстандық түсірілімдердің болуын желеу етіп, шетелдік нарыққа шыға алатын кез келген басқа ұйым бола алатын делдал ретінде жиі әрекет ететінін тағы да растайды.
«Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-нің 2022 жылғы қаржылық есептілігіне сәйкес, Жерді қашықтықтан зондтау ғарыш жүйесінің қызметтері мен ғылыми зерттеулер қызметтері бойынша келісімшарттардан түскен кіріс шамамен 3,6 млрд теңгені құрайды. ҚҒС 2023 жылы осы жұмыстарды жүргізуге қаражаты бар болса да, мемлекеттік органдардан осы қызметтер үшін қосымша ақша алады екен.
Айта кету керек, Қазақстан Ғарыш Сапары өзінің ресми сайтында Қазақстанның бүкіл аумағы, оның ішінде жыртылатын жерлер мен орман алқаптарының 100% цифрландырылғанын мәлімдейді. Ал 2022 жылдың соңында спутниктің ақшалай тозуы мен амортизациясы 2,9 млрд теңгеге жуықты құрап, ҚҒС оны компанияның шығынына жатқызды.
Сонымен қатар, 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Қазақстан Ғарыш Сапарында 1,24 млрд теңге мерзімді депозиттік шоттарда болды. Кіріс шамамен 150 млн теңгені құрап, АҚ кірісі ретінде есептелді. Тағы 1,8 млрд теңге компанияның «Астана банк» АҚ шоттарында жатты, кейін бұл банк банк операцияларын жүргізу лицензиясынан айырылды, бірақ ақшаны қайтаруға міндеттенді.
4 адамнан тұратын негізгі басқару персоналын ұсынатын компания басшылығы 2022 жылдың қорытындысы бойынша 94 млн теңге көлемінде сыйақы алды. 2021 жылы сыйақы мөлшері персоналдың дәл осындай құрамы кезінде шамамен 89 млн теңгені құрады. Сыйақы жалақы мен басқа да қысқа мерзімді төлемдерден тұратыны атап өтіледі.
ФБРК редакциясы ғарыш саласының коммерциялық қатынастарына қатысты барлық операциялар еркін қолжетімді болуы керек деп есептейді. Біз сондай-ақ Қазақстан Ғарыш Сапары ұлттық компаниясы өз қызметін қазақстандық спутниктердің болуын және олардың жоғары сапалы жұмыс істеу қабілетін желеу етіп, шетелдік ғарыш аппараттарының түсірілімдерін мемлекетке қайта сатудың орнына, мәлімделгенге сәйкес жүзеге асыруы керек деп санаймыз.