ФБРК редакциясы Астана (Вячеслав) су қоймасының және Есіл өзенінің — астана мен іргелес аймақтарды сумен қамтамасыз етудің негізгі көздерінің — жай-күйі туралы ауқымды тергеу жүргізді. Бірнеше ай бойы біз жағдайды дәйекті түрде зерттеп, деректерді талдап, осы су объектілеріне әсер ететін көптеген субъектілердің қызметін бақыладық. Қорытынды шығарып, болып жатқан оқиғалардың тұтас бейнесін ұсынатын кез келді.
1960-жылдары пайдалануға берілген Астана су қоймасы тарихи тұрғыдан бірнеше маңызды функцияларды орындайды: Есіл өзенінің ағынын реттейді, астананы ауыз сумен қамтамасыз етеді, суару және өнеркәсіптік қажеттіліктер үшін пайдаланылады. Алайда, соңғы жылдары бұл стратегиялық объект аймақтың су сапасына және экологиялық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін алаңдатарлық процестердің эпицентріне айналды.
Біздің тергеуіміз су қоймасының жағалаулары мен салалары бойындағы жыртылған алқаптарды анықтаудан басталды. ФБРК негізін қалаушы Кирилл Павлов олардың кейбіреулері сыни тұрғыдан жақын орналасқанын, су жиегінен небәрі 25 метр қашықтықта екенін анықтады. Көктемгі су тасқыны және жазғы жаңбыр кезеңінде бұл аумақтардан ауыл шаруашылығы техникасының агрохимикаттары, топырақ қалдықтары және мұнай өнімдері суға сөзсіз жуылып түседі, бұл ластанудың елеулі қаупін тудырады.
ФБРК редакциясы анықтағандай, су қоймасына жақын жерлер «СӘҒИЛЯ және Е» ЖШС, «Tamyr 2024» ЖШС, «Ижевский» ӨК және «Михайловское» ЖШС қоса алғанда, бірқатар агрофирмалар мен кооперативтердің ұзақ мерзімді жалдауында. Айта кетерлігі, осы құрылымдардың кейбіреулері бұрынғы мемлекеттік қызметшілермен байланысты, ал басқалары елеулі қарыз міндеттемелерімен және тәркіленген мүлкімен ауыртпалықта.
Толық және шынайы ақпарат алу үшін біз профильді министрліктерге: денсаулық сақтау министрлігіне, экология министрлігіне және су ресурстары министрлігіне ресми сұраулар жібердік.
ДМК санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті оптимистік баға ұсынды: олардың мәліметінше, 2023 жылы барлық 26 су сынамасы (8 санитарлық-химиялық және 18 микробиологиялық) нормативтерге сәйкес келген. 2024 жылы 36 сынаманың тек біреуінде ғана асып кету байқалды — су тасқыны кезеңінде темір мөлшері бойынша.
Су ресурстары және ирригация министрлігі де ұқсас ұстанымды ұстанады. Ұсынылған ақпаратқа сәйкес, «Астана Су Арнасының» 2025 жылғы 4 ақпандағы талдауы: бастапқы су нормаларға сәйкес келеді. Әсіресе, «сыныптың өзгеруі су объектісінің ластануына байланысты емес, фондық концентрацияларды қайта қарауға байланысты» екені атап өтілген. 2024 жылы ұсынылған мәліметтерге сәйкес, өлшенген заттардың фондық концентрацияларын 10,25 мг/дм³-тен 4,45 мг/дм³-ге дейін қайта есептеу жүргізілген.
Алайда, экология және табиғи ресурстар министрлігінің деректері жағдайды біршама басқа қырынан көрсетеді. Олардың мониторингі «Астана су қоймасындағы су сапасы 2024 жылы өлшенген заттардың концентрациясы – 5,467 мг/дм³ есебінен 4-сыныпқа жататынын» біржақты көрсетеді. Бұл ретте жыл ішіндегі көрсеткіштер айтарлықтай өзгерді: тамызда 2-сыныптан мамыр, маусым, қыркүйек және қазанда 4-сыныпқа дейін. Қазан айында өлшенген заттар бойынша ғана емес (5,6 мг/дм³), сонымен қатар магний бойынша да (32,6 мг/дм³) асып кету тіркелген.
Тергеуді тереңдете отырып, біз жер пайдалану картасына жүгіндік және Астана су қоймасына жақын орналасқан басқа учаскелермен де екіұшты жағдайды анықтадық. Су айдынының айналасындағы жерлер ресми түрде орман қорына жатқызылған және табиғи сүзгі функциясын орындауы керек. Іс жүзінде олар учаскелерге бөлініп, жеке құрылымдарға жалға берілген. Су қорғау аймағында мал шаруашылығы және жеке фермалар жұмыс істейді, ал жақын жерде кірпіш зауыты орналасқан. Заңнамада, еске сала кетейік, су қорғау аймақтарында мал шаруашылығы объектілерін орналастыруға тікелей тыйым салынған.
Осы ұйымдардың меншік құрылымын егжей-тегжейлі зерттеу кезінде бірқатар қызықты байланыстар байқалады. Біріншіден, олардың көпшілігі күрделі қаржылық жағдайда, көп миллиондық қарыздармен және салық берешектерімен ауыртпалықта. Екіншіден, меншік иелері мен басшыларының арасынан бұрын мемлекеттік органдарда жоғары лауазымдарды атқарған немесе қазіргі шенеуніктермен тығыз байланысы бар адамдарды таптық.
Мәселен, кәсіпорындардың бірінің басшылығы «АҚ «ҰК «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» корпоративтік хатшысымен байланысты болған. Басқа компанияны бұрын заңдық проблемалары болған тұлға бақылаған. Әсіресе, учаскелердің бірі бұрын «Қайрат-С» ЖШС-не тиесілі болған, оның атауы жақында активтерін мемлекетке қайтарған белгілі саяси қайраткердің есімімен үндес.
Алдын ала материалдарды жариялағаннан кейін біздің редакция профильді ведомстволарға қайтадан сұраулар жіберді. Алынған жауаптар нормативтік шындық пен іс жүзіндегі жағдайдың екіге жарылуы туралы әсерді күшейтті.
Астана әкімдігі су қоймасының айналасындағы жерлерді бақылау Целиноград және Аршалы аудандарының әкімдіктері жүзеге асыратынын, ал учаскелердің бір бөлігі 2005 жылға дейін берілгенін — олар туралы мәліметтер ағымдағы ақпараттық жүйелерде жоқ екенін хабарлады. Табиғи ресурстар басқармасы санитарлық қорғау аймағының жобасы әзірленуі жоспарланып жатқанын мойындады. Басқаша айтқанда, қазіргі уақытта тиісті бақылауды жүзеге асырудың нормативтік негізі жоқ сияқты. Экология министрлігі 2024 жылы санитарлық аймақтың үшінші белдеуіндегі шаруашылық субъектілеріне тексерулер жүргізілмегенін растады. Осылайша, бұл кәсіпорындардың су айдынына әсері іс жүзінде зерттелмеген және бақыланбайтын болып қалады.
Өзеннің жоғарғы ағысындағы аумақтарды зерттей келе, біздің редакция одан да алаңдатарлық жағдайды анықтады. Кирилл Павлов далалық тергеу жүргізіп, Есіл бойында судан 30-40 метр қашықтықта құм және қиыршық тас заңсыз өндірілетін учаскелерді анықтады, бұл су қорғау заңнамасын тікелей бұзу болып табылады.
