Астанада «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ (ҚҒС) мен «King Development» ЖШС арасында ірі инвестициялық дау туындап жатыр, онда 85% малайзиялық Goldmore Ventures компаниясына тиесілі.
Ұлттық ғарыш компаниясы Ұлттық ғарыш орталығының екінші кезегін салуға арналған келісімшартты біржақты тәртіппен бұзып, құрылыс салушының міндеттемелерді жүйелі түрде бұзуын себеп етті. Инвестор бұл шешімді негізсіз деп санайды және өз құқықтары үшін, оның ішінде халықаралық соттар арқылы күреспекші.
ҰЛТТЫҚ МАҢЫЗЫ БАР ЖОБА
2018 жылы ҚҒС пен King Development арасында Астанадағы Ұлттық ғарыш орталығының екінші кезегін іске асыруға келісімшарт жасалды. Келісім бойынша, ұлттық компания Тұран даңғылы бойындағы 14,5 га жер учаскесін ұзақ мерзімді пайдалануға берді, ал инвестор жобаға 96 млрд теңге салып, алты тұрғын үй кешенін, пәтерлері бар бизнес-орталықты, мектеп пен балабақшаны салуға міндеттенді.
Өткен алты жыл ішінде инвестор бір тұрғын үй кешені мен Tamos Space School мектебін салды, сондай-ақ ТҮК-тің екінші кезегінің құрылысын бастады (70% аяқталды). King Development директоры Шыңғыс Ахановтың мәлімдемесі бойынша, қазіргі уақытқа дейін жобаға 1,6 млрд инженерлік коммуникацияларды жүргізуге қоса, 20 млрд теңге инвестиция салынды.
ИНВЕСТОРДЫҢ ҰСТАНЫМЫ
2024 жылғы ақпанда «Қазақстан Ғарыш Сапары» 700 мың теңге көлеміндегі жалдау төлемі бойынша берешекке сілтеме жасап, келісімшартты бұзды. King Development өкілдерінің сөзінше, бұл сома келісімшарт ресми түрде бұзылғанға дейін өтелген.
Инвестор құрылыстағы кідірістерді ұлттық компанияның өз міндеттемелерін орындамауымен, атап айтқанда, электрмен жабдықтау тарату қосалқы станциясының жабдықтарын уақтылы сатып алмауымен және орнатпауымен түсіндіреді. Сонымен қатар, King Development COVID-19 пандемиясы жобаның іске асырылуына айтарлықтай әсер еткенін, алайда бұл фактордың сот органдарымен ескерілмегенін атап өтті.
«Біз Қазақстанға, оның экономикалық тұрақтылығына сеніп, айтарлықтай қаражат салдық. Біз инфрақұрылым, жұмыс орындары, білім беру жобаларын жасадық, бірақ қазір бізді елден шығарып жіберді. Бұл тек біз үшін ғана емес, халықаралық инвестициялық қауымдастық үшін де алаңдатарлық сигнал», — деп БАҚ малайзиялық инвестициялық компанияның негізін қалаушы Хии Вэй Вэннің сөзін келтіреді.
ҰЛТТЫҚ КОМПАНИЯНЫҢ ТЕРІСКЕ ШЫҒАРУЫ
Өз кезегінде «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ келісімшарттың бұзылуы тек жалдау төлемі бойынша берешекпен ғана емес, сонымен қатар шарттық міндеттемелердің елеулі бұзылуымен байланысты екенін мәлімдейді.
«Жоспарланған алты тұрғын үй блогының тек біреуі ғана толық салынды, қалғандарының құрылысы белгіленген мерзімде және қазіргі уақытқа дейін аяқталмаған, ал төрт блок бойынша тіпті мерзімінде басталмаған», — делінген ұлттық компанияның баспасөз релизінде.
Жалдау төлеміне келер болсақ, ҚҒС деректері бойынша, құрылыс салушы төлемдерді жүйелі түрде кешіктірген: мерзімі өткен төлемдердің жалпы сомасы 7,2 млн теңгені құрады, ал берешектің жалпы мерзімі 701 күнге жетті. «Ең сыни жағдайлар 232, 199 және 128 күнге төлемдерді кешіктіру болды», — деп атап өтілді хабарламада.
Ұлттық компания электрмен жабдықтау проблемалары туралы мәлімдемені де жоққа шығарады: «Объектілердің, оның ішінде аяқталған "D" блогы мен мектептің құрылысының бүкіл кезеңінде электр энергиясы компанияның ("Қазақстан Ғарыш Сапары" - ФБРК ред. ескертпесі) бар қосалқы станциясы есебінен үздіксіз қамтамасыз етілді және қамтамасыз етілуде».
СОТ ДАУЫ
2024 жылғы мамырда ҚҒС сотқа талап қойып, «King Development» компаниясынан аяқталмаған құрылыс объектілерін консервациялауды, игерілмеген жер учаскелерін қайтаруды және барлық жобалау-сметалық құжаттаманы тапсыруды талап етті.
Астана қаласының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2024 жылғы 23 шілдедегі шешімімен ұлттық компанияның талаптары қанағаттандырылды, бұл кейіннен сол жылдың қыркүйегінде апелляциялық сатымен расталды. 2025 жылғы ақпанда Жоғарғы Сот инвестордың кассациялық шағымын қабылдамады.
Дегенмен, құрылыс салушы істі жабық деп санамайды. Ахановтың сөзінше, олар кассациялық наразылықты Жоғарғы сотқа енгізуі мүмкін Бас прокуратураның қолдауына үміттенеді. Әйтпесе компания халықаралық сот органдарына жүгінуге ниетті.
Қазақстанның кәсіпкерлер құқықтарын қорғау жөніндегі уәкілі Қанат Нұров инвесторға қолдау білдірді: «Мен Бас прокуратураға Жоғарғы сотқа кассациялық наразылық енгізу қажеттілігі туралы тиісті өтінішке қол қойдым. Бұл маңызды іс болады деп есептеймін».
ҚОРЫТЫНДЫ
«Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ мен «King Development» ЖШС арасындағы жанжал кәдімгі коммерциялық даудың шегінен шығып, елдегі инвестициялық климатқа әсер етуі мүмкін прецедентке айналуда.
Бір жағынан, ұлттық компания талаптарының заңдылығы барлық сот инстанцияларымен расталды. Екінші жағынан, салыстырмалы түрде аз берешекке байланысты көпмиллиардтық келісімшарттың бұзылуы бизнес-қоғамдастықта сұрақтар тудырады.
Бұл іс инвестициялық келісімшарттарды мұқият жасау және тараптардың міндеттемелерін нақтырақ айқындау қажеттілігін көрсетеді. Шетелдік инвестицияларды тартуға ұмтылатын Қазақстан үшін келісімшарттардың әрпі ғана емес, рухы да сақталатын және даулар барлық тараптар үшін әділ де ашық шешілетін ел ретіндегі беделді қалыптастыру өте маңызды.
ФБРК редакциясы осы резонансты істегі оқиғалардың дамуын, әсіресе, Бас прокуратураның ықтимал наразылық енгізу туралы шешімін және халықаралық сот талқылауының перспективаларын бақылауды жалғастырады.