Бұрын ФБРК редакциясы «Қазақстан Ғарыш Сапары» Ұлттық компаниясы» АҚ (КГС) мен «King Development» ЖШС арасындағы созылған мүліктік дау туралы айтқан болатын. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты Ұлттық ғарыш орталығы (ҰҒО) объектілерінің құрылыс мерзімдерін жүйелі түрде бұзған және жалдау шартының талаптарын өрескел бұзған компаниямен инвестициялық келісімшартты бұзуды заңды деп таныды.
Бүгін біз сот ісіне әкелген жағдайды егжей-тегжейлі баяндап, малайзиялық капиталы бар компания барлық ұлттық сот тетіктерін сарқып болғанына қарамастан, шешімге халықаралық инстанцияларда дау айтуға дайындалып жатқанын ескере отырып, жобаның ықтимал салдарын талдаймыз.
Ұлттық ғарыш орталығы өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды біріктіретін бірегей технологиялық кластер ретінде жоспарланған болатын. Орталықтың құрастыру-сынау кешенін, конструкторлық-технологиялық кешенді және жерүсті спутникті басқару кешенін қамтитын бірінші кезегі 2015-2019 жылдары сәтті пайдалануға берілген еді. Алайда, тұрғын үйлер, мектеп және ғарыш компаниялары үшін әкімшілік ғимарат салуды көздеген екінші кезекті іске асыру құрылыс салушының адал емес әрекетінен күрделі қиындықтарға тап болды.
Ұлттық ғарыш орталығы өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды біріктіретін бірегей технологиялық кластер ретінде жоспарланған болатын. Орталықтың құрастыру-сынау кешенін, конструкторлық-технологиялық кешенді және жерүсті спутникті басқару кешенін қамтитын бірінші кезегі 2014-2019 жылдары сәтті пайдалануға берілген еді. Алайда, тұрғын үйлер, мектеп және ғарыш компаниялары үшін әкімшілік ғимарат салуды көздеген екінші кезекті іске асыру құрылыс салушының адал емес әрекетінен күрделі қиындықтарға тап болды.
2018 жылы «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ «King Development» ЖШС-мен ҰҒО-ның екінші кезегін салуға келісімшарт жасасты. Компанияға астананың беделді ауданында дайын инженерлік инфрақұрылымы бар 14,5 гектардан астам жер телімі өте тиімді шарттармен берілді. Жылдық жалдау ақысы небәрі 2,88 млн теңгені құрады – бұл Астанадағы осындай аумақтағы жердің нарықтық құнымен салыстыруға келмейтін сома.
Айта кететін жайт, дәл осы кезеңде Қазақстан нарығында 8 жылдан астам уақыт жұмыс істеп келе жатқан «King Development» ЖШС инвестор Dato Hii King Chiong басқаратын малайзиялық «Goldmore Ventures Sdn. Bhd.» холдингімен стратегиялық әріптестік орнатты. Бұл әріптестік «King Development» құрылтайшысы Шыңғыс Ахановтың Dato Hii-мен 2014 жылы жеке танысуының нәтижесі болды. Ынтымақтастық Астанада, Ұлттық ғарыш орталығының маңында инновациялық «Cosmic City» тұрғын үй кешенін және ғарыш бағытындағы халықаралық мектепті салу сияқты ауқымды жобадан басталды.
Келісімшарт бойынша құрылыс салушы алты тұрғын үй кешенін және кеңселері, қонақ үй нөмірлері мен ғарышкерлер мұражайы бар әкімшілік ғимаратты салуға міндеттенді. Өз кезегінде, КГС әрбір тұрғын блоктан екі пәтерден, сондай-ақ өз қызметкерлері үшін қосымша пәтерлерді сатып алуға 30 пайыздық жеңілдік алуы тиіс еді.
Ғарыш компаниясының басшылығында атап өткендей, келісімшарттың бастапқы талаптары мен оған енгізілген өзгерістер қазіргі экономикалық шындықтан, әсіресе Астананың осы беделді ауданындағы жер телімінің құнын ескере отырып, айтарлықтай алшақ.
Салыстыру үшін, жеке инвесторлармен осыған ұқсас бірлескен жобаларда жергілікті атқарушы органдар пайдалануға берілетін объектілердің жалпы көлемінен кемінде 10% аумағын коммуналдық меншікке алады.
Ал бұл жағдайда 2022 жылы «Қазақстан Ғарыш Сапары» D блогының 259 пәтерінен жалпы құны 80 млн теңге болатын небәрі 2 пәтерді меншігіне алды, сонымен қатар 14 пәтерді компания қызметкерлері 30% жеңілдікпен сатып алды.
Алайда, «King Development» ЖШС басынан бастап тиісті жауапкершілік танытпады. 2023 жылдың екінші тоқсанында аяқталуы тиіс С блогының құрылысы аяқталмады, ал қалған блоктардың құрылысына құрылыс салушы тіпті кіріскен жоқ. 2023 жылдың басынан бастап объектідегі жұмыстар толығымен тоқтатылды.
Құрылыс мерзімдерін жүйелі түрде бұзудан басқа, құрылыс салушы жалдау төлемдерін үнемі кешіктіріп отырды. Шарт бұзылған кезде мерзімі өткен төлемдердің жалпы сомасы 7,2 млн теңгеден астамды құрады, ал берешектің жалпы мерзімі 701 күнге жетті.
«Біздің барлық жеңілдіктеріміз бен ықыласымызға, оның ішінде мерзімдерді құрылыс салушының пайдасына бірнеше рет қайта қарауымызға қарамастан, компания өз міндеттемелерін орындай алмады», - деп атап өтті «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ-да.
Айта кетерлігі, «King Development» ЖШС үшін құрылыс мерзімдері мен міндеттемелерді орындаудағы мұндай проблемалар сирек емес. Компанияның тұрғын үй кешендерін салуға байланысты бұзушылықтар тарихы өте ұзақ.
Мәселен, 2023 жылдың қыркүйегінде Астана қаласының Азаматтық істер жөніндегі ауданаралық соты Динара Бисенованың «King Development» ЖШС-не қарсы талап арызы бойынша шешім шығарды. Сот «Kingsland Residence» тұрғын үй кешенінен пәтер сатып алуға алдын ала сатып алу-сату шарты жасалып, 230 млн теңге толық төленгеннен кейін, құрылыс салушының келісілген мерзімде құрылысты аяқтамағанын анықтады. Сот талапты толығымен қанағаттандырып, компанияны барлық соманы қайтаруға және сот шығындары ретінде қосымша 4,3 млн теңге төлеуге міндеттеді.
Қаржылық бұзушылықтардан басқа, компанияның қызметі одан да күрделі оқиғалармен ерекшеленді. 2022 жылдың ақпан айында Астанадағы «King Development» ЖШС-нің бір құрылыс алаңында мұнаралы кран құлап, салдарынан краншы қайтыс болды. Бұл қайғылы оқиға қауіпсіздік техникасының жүйелі бұзылуы мен тиісті бақылаудың жоқтығын көрсеткен құрылыс жұмысшыларының наразылығын тудырды.
Өздігінен жиналған жиналысқа қатысушылардың сөзінше, әртүрлі инстанцияларға бірнеше рет жүгінуге қарамастан, компания объектілеріндегі қауіпсіздік жағдайы қанағаттанарлықсыз күйінде қалды, ал шағын және орта бизнесті тексеруге салынған мораторий бақылаушы органдардың жұмысын іс жүзінде тоқтатты.
2024 жылдың ақпан айында КГС келісімшарт пен жалдау шартын бұзу туралы хабарлама жіберді, содан кейін құрылыс салушыға бұзу туралы келісімге қол қоюды және жер телімдерін қайтаруды ұсынды. Алайда, «King Development» ЖШС бұл талаптарды орындаудан бас тартып, ғарыш компаниясын сотқа жүгінуге мәжбүр етті.
Сот талқылауы барысында құрылыс салушының өкілдері жер телімін берудің болжамды кешігуі мен қажетті инфрақұрылымның жоқтығын алға тартып, жауапкершілікті КГС-ке аударуға тырысты. Алайда, бұл дәлелдер жоққа шығарылды - ҰҒО аумағы «King Development» ЖШС-мен ынтымақтастық басталғанға дейін әлдеқашан барлық инженерлік желілермен толық қамтамасыз етілгені анықталды.
Құрылыс салушының Инвестицияларды тарту жөніндегі кеңестің отырысы хаттамасына сілтеме жасау әрекеті ерекше назар аудартады, оған сәйкес инвесторлармен келісімшарттарды бұзу Бас прокуратурамен келісілуі тиіс. Алайда, сот тұрғын үй кешенін салу Кәсіпкерлік кодексінің мағынасында өндіріске инвестиция салу болып табылмайтынын, ал «King Development» ЖШС инвесторлар тізіліміне енгізілмегенін дұрыс көрсетті. Осылайша, келісімшартты бұзу үшін Бас прокуратурамен келісудің қажеті болмады.
Айта кету керек, барлық сот инстанциялары - Астана қаласының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты, Астана қаласы сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы және, ақырында, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты - бірауыздан КГС тарапына шығып, келісімшартты бұзудың заңдылығын растады және құрылыс салушыны жер телімдерін қайтаруға, сондай-ақ барлық жобалық-сметалық құжаттаманы беруге міндеттеді.
Айта кету керек, директоры Хии Вэй Вэн болып табылатын «King Development» ЖШС компаниясы үшін бұл заңнаманы бұзудың алғашқы жағдайы емес.
2020 жылдың сәуір айында компания «Cosmic Hall» көппәтерлі тұрғын үйін салу кезінде тиісті рұқсат алмастан үлескерлердің ақшасын тартқаны үшін әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Компанияға 556 710 теңге айыппұл салынды, ал директор Хии Вэй Вэннің апелляциялық шағымы қанағаттандырылмады. Сол жылдың мамыр айында «King Development» елорда құрылыс салушыларының «қара тізіміне» енді.
Сонымен қатар, 2023 жылдың қараша айында «Cosmic City, 89/3» мүлік иелерінің бірлестігі (МИБ) 2021 жылдың шілдесінде пайдалануға берілген тұрғын үй кешенінің өзін және құжаттамасын беруді талап етіп, «King Development» ЖШС-не сотқа шағым түсіруге мәжбүр болды. МИБ-тің көптеген өтініштеріне қарамастан, құрылыс салушы үйді және қажетті құжаттаманы бермеді, бұл заңнаманы бұзу болып табылады. Сот талапты қанағаттандырып, компанияны тұрғын үй кешенін және барлық қажетті құжаттаманы беруге міндеттеді.
Kompra.kz сайтының мәліметтері бойынша, қазіргі уақытта «King Development» ЖШС-не елеулі шектеулер қойылған, оның ішінде тіркеу әрекеттеріне тыйым салу және заңды тұлғаның құрылтайшысының үлесіне ауыртпалық салу бар, бұл компанияның күрделі қаржылық проблемаларын көрсетуі мүмкін.
Алайда, қолда бар ақпаратқа сәйкес, 85% малайзиялық «Goldmore Ventures Sdn. Bhd.» компаниясына тиесілі «King Development» ЖШС халықаралық арбитраждық инстанцияларға жүгінуді көздейді. Мұндай қадам жер телімдерін қайтару және ҰҒО-ның екінші кезегінің құрылысын қайта бастау процесін созып қана қоймай, сонымен қатар компания іс жүзінде мойындаудан бас тартып отырған Қазақстанның ұлттық сот жүйесінің егемендігіне қатер төндіруі мүмкін.
Бір қызығы, «King Development» ЖШС құрылтайшыларының бірі Шыңғыс Аханов Қазақстанның ықпалды мемлекет қайраткерлерінің бірі Бейбут Атамқұловтың үлкен ұлы Диас Атамқұловтың бизнес-серіктесі болып табылады. Өзінің мансабында үлкен Атамқұлов бірқатар негізгі министрлік лауазымдарды атқарды: қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін (айтпақшы, ол ғарыш саласын да басқарды), сыртқы істер министрі және индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі болды.
Қазіргі уақытта ол Қазақстанның Өзбекстандағы Төтенше және өкілетті елшісі болып табылады. Ахановтың Диас Атамқұловпен бизнес-серіктестігі «KazEcoHouse» ЖШС бірлескен кәсіпорны арқылы ресми түрде ресімделген. Айта кету керек, Бейбут Атамқұловтың есімі де «Райские досье» халықаралық тергеуінде кездеседі, онда ол мальталық «Centraz Finance Ltd» компаниясының директоры ретінде аталады. Мұндай байланыс Қазақстанға тән іскерлік және саяси мүдделердің ең жоғарғы деңгейде тығыз араласуын айқын көрсетеді.
Бұл жағдай мемлекеттің шетелдік инвесторлармен, әсіресе стратегиялық маңызды объектілерге келгенде, қандай тәуекелдерге тап болуы мүмкін екенін анық көрсетеді. Енді «Қазақстан Ғарыш Сапары» АҚ құрылысты аяқтау үшін жаңа, жауапкершілігі мол серіктес тауып қана қоймай, ықтимал халықаралық талап-арыздардан қорғаудың құқықтық механизмін құруы керек.
Басқа елдердің тәжірибесі мұндай халықаралық іс жүргізу жылдарға созылып, айтарлықтай ресурстарды қажет етуі мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, КГС-тің барлық ұлттық сот инстанцияларымен расталған күшті құқықтық позициясы, сондай-ақ «King Development» ЖШС тарапынан бұзушылықтардың кең тарихы халықаралық деңгейде де әділдіктің жеңетініне негіз береді.
Бұл жағдай барлық мемлекеттік компаниялар үшін маңызды сабақ болуы керек: шетелдік серіктестермен келісімшарттар жасасу кезінде олардың беделі мен қаржылық жағдайын мұқият тексеріп қана қоймай, іс халықаралық арбитражға жеткеннің өзінде мемлекет мүддесін қорғайтын дауларды реттеудің нақты тетіктерін қарастыру қажет. Міндеттемелерді орындаудың күрделі тарихы бар компаниялармен ынтымақтастық кезінде мәліметтерге мұқият болу ерекше маңызды.