9 сәуірде Алматыдағы Наурызбай аудандық сотында QazNews24 сатиралық парақшасының авторы Темірлан Енсебектің ісі бойынша процесс басталды. Жас жігіт әлеуметтік желілердегі жарияланымдары арқылы ұлтаралық араздықты қоздырды деп айыпталуда.
Еске сала кетейік, 28 жастағы Темірлан Енсебек Петропавл қаласын Қызылжар деп өзгерту мүмкіндігі туралы материал жариялағаннан кейін қаңтар айында ұсталды. Оның 2021 жылдың сәуірінде құрылған QazNews24 парақшасы «сатиралық жаңалықтар агенттігі» ретінде көрініп, қысқа уақыт ішінде 5 мыңнан астам оқырманды тартып, жарияланымдары миллионнан астам рет қаралды.
Сот отырысы судья Бейнегүл Қайсинаның төрағалығымен сағат 11:00-де басталды. Айыпталушының өзі тергеу изоляторынан бейнебайланыс арқылы қатысты, бұл өз алдына келіспеушіліктерге себеп болды. Енсебек ұсталған сәттен бастап отырыстар бірнеше рет кейінге шегерілді. Бастапқыда іс Алмалы аудандық сотында қаралды, бірақ мемлекеттік айыптаушы Айнаш Жуаспаеваның өтініші бойынша іс «қылмыс жасалған» жер – Наурызбай ауданына ауыстырылды.
Алайда айыпталушының өзін-өзі ұстауы ерекше назар аудартады. Қатысушылардың куәлігі мен жарияланған бейнематериалдарға сәйкес, Енсебек сот отырысы кезінде темекі шегуді жөн көрген. Мұндай әрекетті тек сотқа ғана емес, жалпы мемлекетке, заңдарға және қоғамға деген құрметсіздік ретінде қабылдауға болады.
Оның тіл мәселесімен ықтимал манипуляциясы да сұрақ тудырады. Енсебек отырыстың орыс тілінде өтуін жеке өзі талап етті, алайда кейін әкесіне қазақ тілінде сөз сөйлеуге рұқсат берілмегенін жария түрде мәлімдеді. Сот процедурасымен таныс кез келген адам процесс тілі мен аудармашының қатысуы туралы мәселелер алдын ала талқыланып, ресімделетінін түсінеді. Қазақстан қоғамы үшін осындай сезімтал тақырыпқа спекуляция жасау, әсіресе қоғам қайраткері рөліне үміткер адам тарапынан, жол берілмейді.
Темірлан сотқа үш өтініш білдірді. Ол адвокатпен сөйлесу қажеттілігі мен есту проблемаларын (байланыс шынымен жиі үзілді) алға тартып, отырыстарға жеке қатысуға рұқсат беруді сұрады. Сондай-ақ ол өзін қудалаудың саяси сипатын алға тартып, барлық БАҚ пен халықаралық бақылаушыларды жіберу туралы өтініш берді. Судья бұл талаптарды қабылдамады, БАҚ қазірдің өзінде бар және сот «жеткілікті ашық» екенін атап өтті.
Тағы бір өтініш бұлтартпау шарасын өзгертуге қатысты болды, бірақ прокурор Дидар Капаев қарсы шығып, айып тағылған баптың маңыздылығын атап өтті. Судья айыптау тарапының ұстанымымен келісті.
Процестің сыртқы жағының артында маңызды айыптау тұрғанын түсіну маңызды. Енсебектің басқа ұлт өкілдерін қорлайтын әні бар жарияланымы рұқсат етілген сатира шегінен әлдеқайда асып кетті. Ондаған түрлі халықтар бейбітшілік пен келісімде өмір сүретін Қазақстанда мұндай арандатушылықтар ерекше өткір қабылданады.
Заң ұлт белгісі бойынша араздық тудыруға бағытталған кез келген әрекетке қатаң шараларды көздейді – бұл цензура емес, қоғамдық тұрақтылықты қажетті қорғау. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, «әзіл» деген желеумен рұқсат етілгеннің шекарасы бұлыңғырланған жерде әлеуметтік тыныштық әлсірейді.
Сатира, сөзсіз, публицистиканың маңызды жанры. Ол өткір және тіпті ауыр болуы мүмкін. Бірақ сатира мен арандатушылықтың арасында жауапты автор аттап өтпеуі тиіс жұқа сызық бар. Сөз бостандығы өз сөзі үшін жауапкершіліктен бостандықты білдірмейді. Ол сот пен қоғамға құрметсіздік құқығын да білдірмейді.
Келесі сот отырысы 10 сәуірге тағайындалды. Уақыттың шектеулі болуына байланысты айыптау тарапы шақырған сарапшы мен екі куәдан сұрау мүмкін болмады.
Бұл процесс, сөзсіз, қазақстандық ақпараттық кеңістікте сатираның рұқсат етілген шекарасын анықтау үшін прецеденттік болады. Ол тағы да ұлтаралық тақырыптарды жариялау кезінде жауапты көзқарастың қажеттілігін көрсетеді. Өйткені, бұл әзілдер қоғамдық алауыздықтың құралына айналғанда, «мен жай әзілдедім» деген ақталу сөздері жұмыс істемейді.