ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлеріндегі 2025 жылы қалалық көгалдандыруды дезинсекциялау кезінде қолданылатын препараттарды талдауды жалғастыруда. Бұл жолы Атырау облысы назарға ілікті, мұнда жергілікті билік жасыл аймақтарды сегіз түрлі әсер етуші затты пайдаланып алты рет өңдеуді жүргізуде. Алайда ұсынылған препараттар тізімін егжей-тегжейлі зерделеу ресми тізілімдермен сәйкессіздіктерді анықтады және қолданылатын құралдардың нақты құрамына қатысты сұрақтар туғызады.
РЕСМИ ЖАУАП: НАҚТЫЛЫҚСЫЗ СЕГІЗ ЗАТ
Біздің редакцияның ресми сауалы бойынша Атырау облысы әкімі аппараты өңдеу кестесі мен қолданылатын препараттар тізбесін ұсынды. 2025 жылы наурыздан шілдеге дейін алты рет өңдеу жүргізілетіні хабарланады, бұл ретте жәндіктермен күресу үшін келесі әсер етуші заттар мәлімделген:
- Тиаметоксам, 350 г/л
- Дельтаметрин, 10%
- Имидаклоприд, 200 г/л
- Дифлубензурон, 240 г/л
- Хлорпирифос, 500 г/л
- Циперметрин, 50 г/л
- Пиримифос-метил, 500 г/л
- Малатион, 570 г/л
Билік өңдеу Жәскен Жиембаев атындағы Қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институты ұсынған әдістеме бойынша жүргізілетінін, ал күрестің биологиялық әдістері қарастырылмағанын атап өтеді.
МӘСЕЛЕ ТОЛЫҒЫНДА: ТІЗІЛІМ ҮНДЕМЕГЕН КЕЗДЕ
Көрсетілген концентрацияларды Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) мемлекеттік тіркеу куәліктерінің бірыңғай тізілімі бойынша тексеру алаңдатарлық көріністі анықтайды. Деректер базасында мәлімделген концентрациялармен дәл сәйкес келетін препараттар жоқ. Құрамы бойынша ұқсас препараттарды табуға болады — мысалы, «Димилин» дифлубензуронмен, бірақ 240 г/л емес, 480 г/л, немесе хлорпирифосы 480 г/л препараттар мәлімделген 500 г/л орнына.
Тізілімдік құжаттаманың толық еместігі одан әрі алаңдатады. Тіркелген препараттардың карточкаларында көбінесе негізгі ақпарат жоқ: қауіптілік сыныбы, әсер ету жолдары, экоуыттылық деректері, канцерогенділік деңгейі. Препаратты тізілімге тіркеу оның қауіпсіздігіне объективті баға беруге кепілдік бермейді деген әсер қалыптасады.
«ҚОЛДАН ЖАСАЛҒАН КОКТЕЙЛЬДЕР» ТУРАЛЫ БОЛЖАМ
Жағдайды талдау аймақта дайын тіркелген препараттар емес, жергілікті жерлерде техникалық әсер етуші заттардан дайындалған қоспалар қолданылуы мүмкін деген ойға жетелейді. Қауіпсіздіктің қатаң хаттамалары сақталмаған мұндай тәжірибе халықтың денсаулығы мен қоршаған орта үшін болжанбайтын қауіптер тудыруы мүмкін.
Жалпыға қолжетімді мәліметтерге сәйкес, мәлімделген заттардың көпшілігі белгілі бір әсер ету жолдарында қауіпті немесе жоғары қауіпті қосылыстарға жатады:
- Дельтаметрин және малатион ингаляциялық әсер ету кезінде жоғары қауіпті ретінде жіктеледі
- Хлорпирифос әлеуетті канцерогендік қауіптерімен жоғары уыттылықты тұрақты түрде көрсетеді
- Имидаклоприд және тиометоксам аралар үшін өте уытты
- Пиримифос-метил аралар үшін де, балықтар үшін де жоғары уытты
АЛАҢДАТАРЛЫҚ ДИНАМИКА: ӨТКЕННЕН БҮГІНГЕ
Атырау облысындағы жағдай өткен жылдардағы проблемалар контекстінде ерекше алаңдатады. 2024 жылы Атырау тұрғындары шыдамы жетпес аллергияға жаппай шағымданды, оның белгілері — көздің жасаурауы, мұрынның бітелуі, жөтел және тыныс алу жолдарының проблемалары — кәдімгі суық тиюге қарсы препараттармен емделмеген. Денсаулық сақтау басқармасының мәліметінше, аллергиямен диспансерлік есепте 2928 науқас тұрған, оның ішінде 865 бала.
Дәрігерлер сырқаттанушылықтың өсуін аймақтық ерекшеліктермен байланыстырды: жаңбырдың болмауы, шаңды дауылдар және күкіртсутектің мерзімді шығарындылары. Алайда жағдайдың нашарлауына дезинсекция кезінде қолданылған дельтаметринді, тиаметоксамды, лямбда-цигалотринді және хлорпирифосты қамтитын препараттардың: «Энжио», «Изуми», «Хлорцирин» белгілі бір үлес қосқан болуы мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды.
2025 жылы халықтың денсаулығындағы проблемалар сақталуда: тұрғындар денсаулықтың нашарлауына, жөтелге, тамақтың қыжылдауына және созылмалы аурулардың өршуіне шағымдануды жалғастыруда. Ресми деректер ауадағы күкіртсутегі мен формальдегидтің шекті рұқсат етілген концентрацияларының бірнеше есе асып кеткенін растайды. Бұл ретте экологиялық жағдайдың нашарлауының негізгі себептері өнеркәсіптік шығарындылар, күрделі метеожағдайлар және орман өрттерінің түтіні деп аталады. Алайда халық денсаулығына әсер ететін қосымша фактор ретінде дезинсекцияға арналған химиялық препараттардың әсері төмен бағаланған күйінде қалып отыр.
АҚПАРАТТЫҚ АШЫҚСЫЗДЫҚ
Жұмыс ерітінділерін дайындауды бақылау үшін тәуелсіз сарапшыларды тартудан бас тарту ерекше алаңдаушылық тудырады. Билік «ішкі регламенттермен» және «бейінді мамандардың» қатысуымен шектеледі, бұл сыртқы бақылау болмаған кезде технологияның бұзылуына әкелуі мүмкін.
Халықты хабардар етуді әлеуметтік желілер мен БАҚ арқылы жүргізуді жоспарлаған, алайда қауіп туралы ескертудің нақты тетіктері мен қорғау бойынша ұсыныстар егжей-тегжейлі көрсетілмеген.
ЖҮЙЕЛІК МӘСЕЛЕ МЕ, ӘЛДЕ ЖЕРГІЛІКТІ КЕМШІЛІКТЕР МЕ?
Атырау облысындағы жағдай қазақстандық дезинсекцияның жалпы жүйелік проблемаларын көрсетеді: препараттарды тіркеу рәсімдерінің формалдылығы, қолданылатын құралдардың құрамын ашық бақылаудың жоқтығы және халық денсаулығына әлеуетті қауіптерге жеткіліксіз көңіл бөлу.
Бұған дейін ФБРК редакциясы Акмола облысының мысалында осыған ұқсас проблемаларды талдаған болатын, онда ресми құжаттардан апатты қайшылықтар анықталды: бір препарат тізілімнің әртүрлі куәліктерінде бірнеше қауіптілік сыныбына бір уақытта жатқызылған, ал қауіпсіздік нормативтері дереккөздер арасында түбегейлі ерекшеленген. Құжат айналымындағы бұл жүйелік шатасу жергілікті шенеуніктердің ресми дереккөздердің қайшылықты мәліметтеріне сүйене отырып, әлеуетті қауіпті заттардың қауіпсіздігіне шынайы сенуіне әкеледі.
Дұрыс қолданған және барлық хаттамаларды қатаң сақтаған кезде қауіпті препараттар да ең аз қауіппен пайдаланылуы мүмкін. Алайда коммуналдық қызметтердің нақты жағдайында мұндай стандарттарға қол жеткізу қиын, бұл қосымша қауіптер тудырады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұсынылған талдау ресми құжаттар мен ашық дереккөздерді салыстыруға негізделген. Тізілімдерде анықталған сәйкессіздіктер мен құжаттамадағы қайшылықтар — бұл бақылаушы органдардың назарын қажет ететін құжаттық расталған фактілер. Дегенмен, бізге үнемі еске салып отырғандай, қауіпсіздік туралы түпкілікті қорытындыларды тек құзыретті ведомстволардың ресми қорытындылары негізінде жасау керек.
Осыған қарамастан, қолданылатын препараттардың құрамы мәселелеріндегі ашықтықтың болмауы және нормативтік құжаттамадағы қайшылықтар қоғамдық сенімге ықпал етпейтін ақпараттық вакуум туғызады. Қалалық аумақтарды химиялық өңдеуге толыққанды қоғамдық бақылау жүйесі құрылғанға дейін Атырау облысының тұрғындары дезинсекциялық жұмыстар жүргізу кезінде саналы сақтық танытуы керек — әсіресе өткен жылдардың тәжірибесін және денсаулықтың нашарлауына ағымдағы шағымдарды ескере отырып.
ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлеріндегі дезинсекция жағдайының мониторингін жалғастырады.