Мәжіліс депутаты Абзал Құспан VIII шақырылымның төртінші сессиясында Мәжілістің бірінші пленарлық отырысында қазақстандық футболдағы сыбайлас жемқорлық туралы мәлімдемемен сөйлеп, Бас прокуратураға депутаттық сауал жолдап, осы саладағы жалған матчтар мен қаржылық алаяқтықтарға жан-жақты тергеу ұйымдастыруды талап етті.
Депутат өз сөзінде футболдағы күмәнді схемаларға қатысты құжаттардың өзіне белгілі болғанын, олар оны шошындырғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, мемлекет спортқа орасан зор қаржы бөледі, бірақ футболға бағытталған миллиардтаған теңге есеп пен бақылаусыз қалып отыр.
«Мен футбол жанкүйері емеспін, тіпті матчтарды көрмеймін. Бірақ мен – депутатпын. Демек, менің сайлаушыларымды толғандыратын кез келген мәселе менің де мәселеме айналады», — деп жазды Құспан Facebook парақшасында.
Мәжілісмен бақылау тәсілдеріндегі қарама-қайшылықты атап өтті:
«Біздің құқық қорғау органдары ауыл шаруашылығына бөлінген әр теңгені мұқият қадағалайды. Бірақ футболға кететін миллиардтар есеп пен бақылаусыз қалып отыр».
Бас прокурорға жолданған депутаттық сауалда Құспан қазақстандық футболдағы жалған матчтар мен қаржылық алаяқтықтарға жан-жақты тергеу ұйымдастыруды талап етті. Сауалға бұзушылықтардың нақты фактілері бар материалдар қоса берілген.
Депутат өз өтінішін қарау нәтижелері туралы міндетті түрде хабарлауға уәде беріп, спорт саласындағы мемлекеттік қаражаттың жұмсалуына қоғамдық бақылаудың маңыздылығын атап өтті.
МӘСЕЛЕНІҢ КОНТЕКСТІ
Қазақстандық футболдағы сыбайлас жемқорлық тақырыбы соңғы айларда белсенді түрде талқылануда. Тамыз айында ФБРК редакциясы осы саладағы жүйелі бұзушылықтарды ашатын материалдар сериясын жариялады.
Материалдың бірінші бөлігінде редакция мәселенің ауқымын көрсетті: халықаралық Sportradar компаниясының деректері бойынша, Қазақстан күдікті матчтар саны бойынша әлемде 4-ші орында. Сонымен қатар, соңғы 10 жылда халықаралық деректер мен қатысушылардың мойындауларына қарамастан, елде бірде-бір жалған матч ресми түрде танылмады.
Депутатпен сұхбатта Абзал Құспан министрлер мен құқық қорғау органдары басшыларының қатысуымен сыбайлас жемқорлық схемалары үшін спорттық федерацияларды пайдалану механизмін ашты. Оның айтуынша, спорт миллиардтар жалған матчтар арқылы «жылыстатылатын» ыңғайлы жемқорлық ойығына айналды.
Тергеудің екінші бөлігінде редакция Қазақстан Премьер-лигасының (КПЛ) соңғы жылдардағы чемпиондықтарды сатып алудың нақты жағдайларын талдады, мұнда әрбір «жеңіп алынған» біріншіліктің сомалары, әдістері мен қатысушылары бар өз детективтік оқиғасы болды.
Материалдың үшінші бөлігінде біз сыбайлас жемқорлық жүйесінің реформаларға қарсы тұру механизмін талдап, ескі жүйенің негізгі тұлғалары сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жалған әрекетке айналдырып, ықпалын сақтап қалуын көрсеттік.
МӘСЕЛЕНІҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӨЛШЕМІ
Депутат бұған дейін 6 жыл ішінде 18 футбол клубына 200 млрд теңгеден астам бюджет қаражаты жұмсалғаны, ал Қазақстан FIFA әлемдік рейтингінде ең төменгі орында тұрғаны туралы статистиканы келтірген болатын. Бұл сандар қаржы салымдарының тек тиімсіздігін ғана емес, сонымен қатар қаржыландыру моделінің жүйелі кемшілігін көрсетеді.
UEFA жалған матчтармен күресте Sportradar пен белсенді ынтымақтасады және осы ұйымның аналитикалық жүйелері Қазақстанның Бірінші және Екінші лигаларында күдікті белсенділікті тіркеді.
Жүйедегі инсайдерлердің мойындаулары ерекше алаңдаушылық тудырады. Ұлттық құраманың бұрынғы баспасөз хатшысы және Қазақстан футбол федерациясының (ҚФФ) өкілі Ермұхамед Мәулен клуб директорларының төрешілерге өздері хабарласып, жалған матчтарға қатысатынын ашық мәлімдеген.
Абзал Құспанның Бас прокуратураға жүгінуі қазақстандық спорттағы сыбайлас жемқорлықты жүйелі тергеу үшін прецедент жасайды. Құқық қорғау органдары ұсынылған фактілерге құқықтық баға беруі керек. Депутаттық сауал осы күрестегі бетбұрыс сәті болуы мүмкін.