Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) 2027–2029 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасында зейнетақы мен жәрдемақыға жұмсалатын шығыстарды 191,37 млрд теңгеге азайтуды ұсынды. Аудиторлардың пікірінше, төлемдердің бір бөлігі қаржыландыруға қосымша қажеттілікті есептеу кезінде қайта ескерілуі мүмкін.
ЖАП ШЫҒЫСТЫ НЕГЕ ҚЫСҚАРТУДЫ ҰСЫНДЫ
BES.media деректері бойынша, үш жылдық бюджетте зейнетақы мен жәрдемақыға 22,18 трлн теңге қарастырылған. Оның 17,74 трлн теңгесі зейнетақыға, 4,43 трлн теңгесі — жәрдемақыға тиесілі. 2027 жылы осы бағыттар бойынша шығыстар 6,82 трлн теңге деңгейінде жоспарланған.
Аудиторлар төлемдерді қосарлап есепке алу қаупін анықтады. Сөз адамның мерзімінен кеш алған ақшасы туралы, мысалы, тоқтатылған жәрдемақы қалпына келтірілгеннен кейін. Есептеулерде өткен жылдардағы осындай төлемдер мен ағымдағы жылдағы төлемдер бөлінбеген. Осының салдарынан бір сома екі рет ескерілуі мүмкін.
ЖАП ағымдағы жылдың шығыстары негізгі бюджетке қосылғанын атап өтеді. Сондықтан сол сомаларды қосымша қажеттілікке қайта қосу қосарлап есепке алу қаупін тудырады.
ҚАНДАЙ ШЫҒЫСТАРДЫ АЛЫП ТАСТАУҒА ҰСЫНЫЛАДЫ
2023–2025 жылдардағы деректер бойынша, жәрдемақының бес түрі бойынша қосымша төлемдердің орташа 92,6%-ы ағымдағы жылға қатысты болды. Зейнетақылар үшін бұл көрсеткіш 94,4%-ды құрады. Қайта есептеуден кейін ЖАП 2027–2029 жылдарға арналған бюджеттік есептеулерден алып тастауды ұсынатын сома ретінде 191,3 млрд теңгені анықтады.
Ең үлкен түзету ынтымақтастық зейнетақыларға тиесілі — үш жылда 54,2 млрд теңге. Тағы 48,1 млрд теңге мүгедектік бойынша жәрдемақыға, 29,2 млрд теңге — көпбалалы отбасыларға арналған жәрдемақыға, 26,2 млрд теңге — базалық зейнетақыға және 20,1 млрд теңге — асыраушысынан айырылу бойынша жәрдемақыға тиесілі.
Мүгедектігі бар балалардың ата-аналары мен қамқоршыларына төленетін төлемдер бойынша ЖАП 10,4 млрд теңгеге ықтимал қайта есепке алуды, ал бір жарым жасқа дейінгі баланы күту бойынша жәрдемақылар бойынша — 3,1 млрд теңгеге қайта есепке алуды анықтады.
Жылдар бойынша ЖАП шығыстарды 2027 жылы 59,2 млрд теңгеге, 2028 жылы 64 млрд теңгеге және 2029 жылы 68,1 млрд теңгеге азайтуды ұсынады. Сонымен қатар аудиторлар бұл зейнетақы немесе жәрдемақы мөлшерлемелерін төмендету туралы емес — бюджетке салынған соманы түзету туралы екенін атап көрсетеді.
АЛУШЫЛАР САНЫНА НЕГЕ ҚАТЫСТЫ СҰРАҚТАР ТУЫНДАДЫ
ЖАП-тың жекелеген ескертулері жәрдемақы алушылардың болжамды санына қатысты. 2027 жылға арналған бюджетті дайындау кезінде еңбек министрлігі он түрлі төлемге мұқтаждық принципін қолданды.
Нәтижесінде есептеулердегі болжамды алушылар саны 2026 жылғы 2 914 483 адамнан 2027 жылғы 1 970 112 адамға дейін қысқарды. Айырмашылық 944 371 адамды құрады.
ЖАП министрліктің есептеулерінде бұл санның қайдан шыққанын тексеру үшін деректер жеткіліксіз екенін көрсетті. Қанша алушыны есептен шығару жоспарланып отырғаны және олардың кірістері қалай ескерілетіні белгісіз.
Сонымен қатар есептеулерде айырмашылықтар табылды. Мысалы, мүгедектік бойынша жәрдемақылар бойынша бір есепте 25 288 адамның алынып тасталғаны, екіншісінде — 26 151 адамның алынып тасталғаны көрсетілген. Сондықтан ЖАП мұқтаждық принципін қолданудан үнемдеу есептеулермен расталмаған деп есептейді.
БЮДЖЕТ НЕГЕ ТАҒЫ ӘДІСТЕМЕСІЗ ЕСЕПТЕЛДІ
Алушылар санын болжау мәселесі, ЖАП атап өткендей, алдыңғы бюджетті тексеру кезінде де туындаған. Сонда аудиторлар зейнетақы мен жәрдемақыларды есептеудің бекітілген әдістемесінің жоқтығын да көрсеткен.
2025 жылдың желтоқсанында еңбек министрлігі арнайы әдістемені бекітті, алайда 2026 жылдың 21 тамызында ол күшін жойды. Сондықтан 2027–2029 жылдарға арналған шығыстар қайтадан қолданыстағы бекітілген әдістемесіз есептелді.
ЖАП алушылар санын есептеуге арналған бірыңғай әдістеменің болмағанын атап өтті. Аудиторлар оны нормативтік құқықтық акт ретінде бекітуді ұсынды.
БҰРЫН ҚАНША ҚАРАЖАТ ИГЕРІЛМЕДІ
ЖАП сондай-ақ алдыңғы бюджеттердің орындалуына назар аударды. 2024 жылы зейнетақы мен жәрдемақы төлемдері бойынша 95,7 млрд теңге игерілмей қалды, ал 2025 жылы — тағы 124,2 млрд теңге. Жалпы алғанда, екі жылда сома шамамен 220 млрд теңгені құрады.
Сонымен қатар зейнетақы мен жәрдемақыға жұмсалатын шығыстар өсуді жалғастырды: 2021 жылғы 3,6 трлн теңгеден олар 2026 жылы шамамен 6,8 трлн теңгеге дейін өсті.
