Жоғары аудит палатасы (ЖАП) 2025 жылдың қорытындысы бойынша бюджет қаражатын тиімсіз пайдаланудың өскенін, ондаған мемлекеттік көрсеткіштерге қол жеткізілмегенін және бюджет кірістерін әкімшілендірудегі проблемаларды анықтады. Аудиторлардың негізгі тұжырымдары Парламенттің жалпы отырысында қаралды.
АУДИТОРЛАР НЕНІ АТАП ӨТТІ
2025 жылы бюджеттің атқарылуы жаңа Бюджет кодексі қолданыста болған жағдайда өтті. ЖАП төрағасы Әлихан Смайыловтың хабарлауынша, бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері көбірек дербестікке ие болды, сонымен қатар бюджет процесіне қатысушылардың есеп беруі және парламенттік бақылау күшейтілді.
Мемлекеттік аудиторлар сонымен қатар бюджет процесін цифрландырудың аяқталмағанын атап өтті. Республикалық бюджет қаражатының қадағалануы тек екінші деңгейге дейін қамтамасыз етілген, ал нәтижелілік көрсеткіштері қолданыстағы ақпараттық жүйелерде әлі көрсетілмеген.
Әлихан Смайыловтың айтуынша, мемлекеттік органдардың цифрлық ресурстарының интеграциясы толық орындалмаған, ал жергілікті және орталық деңгейдегі деректер бірқатар жағдайларда салыстыруға келмейтін болып қалуда. Сонымен қатар, шығыстардың басымдықтарын анықтау мәселелері сақталуда.
БЮДЖЕТТІ АТҚАРУ КЕЗІНДЕ ҚАНДАЙ ПРОБЛЕМАЛАР АНЫҚТАЛДЫ
ЖАП мәліметінше, 2025 жыл ішінде бюджет қаражатының 2,4 трлн теңгесі қайта бөлінген. Жекелеген әкімшілер бойынша қайта бөлу көлемі жоспарланған көрсеткіштерден 90%-ға жеткен.
Бюджеттен жалпы құны 75 млрд теңге болатын 99 жоба алынып тасталды. Сонымен қатар, жыл ішінде аяқталуы көзделген 600-ден астам инвестициялық жобаның 20%-дан астамы іске асырылмады.
Жыл қорытындысы бойынша тиімсіз пайдаланылған қаражат сомасы 2024 жылмен салыстырғанда 1,7 есеге өсті. Орталық деңгейде бюджеттік бағдарламалар көрсеткіштерінің орта есеппен 5%-ына, ал өңірлерде 33%-ына қол жеткізілмеді. Жалпы, аудиторлар цифрландыру, ауыл және су шаруашылығы, экология және басқа да бағыттарда 11 негізгі ұлттық және 30-дан астам мақсатты индикаторға қол жеткізілмегенін тіркеді.
БЮДЖЕТ КІРІСТЕРІНЕ НЕ БОЛДЫ
Мемлекеттік аудиторлардың есептеуінше, жалпы ішкі өнім бойынша болжам 9 трлн теңгеге – 159,9 трлн теңгеге дейін асыра орындалған кезде бюджетке 335 млрд теңге түспеген.
ЖАП қорытындысына сәйкес, себептердің бірі жоспарлаудағы кемшіліктер мен асыра бағаланған салықтық болжамдар болды. Аудиторлардың бағалауынша, 2025 жылы бюджетке 2026 жылға қатысты 154 млрд теңге төлем есептелген, ал қайтарылмаған қосылған құн салығы (ҚҚС) сомасы 900 млрд теңгеге жақындаған.
Сонымен қатар, жыл қорытындысы бойынша көзделген 244 млрд теңге бөлінбеген, сондай-ақ елеулі кредиторлық берешек қалыптасқан.
ЖАП сондай-ақ салық төлеушілер мен салық органдары арасындағы сот дауларының санының өскеніне назар аударды. Аудиторлардың деректері бойынша, соңғы төрт жылда шағымданған сомалардың жартысынан астамы салық төлеушілердің пайдасына шешілген.
КВАЗИМЕМЛЕКЕТТІК СЕКТОР ТУРАЛЫ НЕ ХАБАРЛАНДЫ
Аудиторлардың бағалауынша, квазимемлекеттік сектордың экономикаға және мемлекеттік қаржы жүйесіне әсері елеулі болып қалуда. Жекешелендірудің кешенді жоспарын іске асыру қарқыны баяулады, ал квазимемлекеттік сектордың бюджет қаражатына тәуелділігі күшейді.
2025 жылы осы мақсаттарға 812 млрд теңге бағытталды, оның 57%-ы мемлекеттік тапсырмалар механизмі арқылы бөлінді. Сонымен қатар, квазимемлекеттік сектор субъектілері мемлекеттік сатып алу жүйесі арқылы қосымша 1,4 трлн теңге алды.
БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАР БОЙЫНША ҚАНДАЙ СҰРАҚТАР ТУЫНДАДЫ
2025 жылдың жаңалықтарының бірі бюджеттен тыс қорлардың бюджет процесіне интеграциясы болды. Алайда, ЖАП қорытындысында көрсетілгендей, олардың нақты саны туралы толыққанды есеп және деректер әлі жоқ.
Аудиторлардың пікірінше, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры (ӘМСҚ), Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры (МӘСҚ), Зардап шеккендерге өтемақы төлеу қоры (ЗӨҚ) және Арнайы мемлекеттік қор (АМҚ) бойынша ақпаратты ашу жеткіліксіз болып қалуда.