Қазақстандық және өзбекстандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің сауда статистикасы экспорттық шектеулер қолданылған үш тауар тобы бойынша алшақтайды. Өзбекстанның айна статистикасының деректері бойынша, елге қазақстандық қант, картоп және ірі қара мал келіп тұрған. Тіркелген жеткізілімдердің жалпы көлемі қазақстандық есептілік көрсеткіштерінен ерекшеленеді.
ҚАНТ ЭКСПОРТЫН ТЕКСЕРУ НЕНІ КӨРСЕТТІ
ҚРҚБҚ негізін қалаушы Кирилл Павловтың зерттеуіне сәйкес, 2024 жылғы 14 маусымнан 31 тамызға дейінгі кезеңде Қазақстан қантты, оның ішінде Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) елдеріне әкетуге тыйым салды.
Алайда Өзбекстан статистикасы Қазақстаннан 25,1 мың тонна қант импортын тіркеді. Атап айтқанда, маусымға 9,8 мың тонна, шілдеге — 9,6 мың тонна, тамызға — 5,7 мың тонна тиесілі болды.
Бұл ретте қазақстандық статистика тиісті айларда жөнелтілімдерде үзіліс көрсетеді. Осылайша, екі елдің деректері сәйкес келмейді.
КАРТОП ЕКІНШІ ПРОБЛЕМАЛЫ САНАТ БОЛЫП ШЫҚТЫ
Келесі алшақтық 2025 жылғы 28 қаңтардан шілдеге дейінгі кезеңге қатысты, ол кезде Қазақстан картопты үшінші елдерге экспорттауға шектеу қойды. ЕАЭО мемлекеттеріне жеткізілімдер бұл тыйымға жатпады.
Өзбекстанның деректері бойынша, шектеу қолданылған кезеңде Қазақстаннан 34,8 мың тонна картоп келіп түсті. Ең үлкен көлем ақпанға — 25,5 мың тонна, тағы 6,8 мың тонна наурызда тіркелді.
2025 жылғы бірінші тоқсандағы статистикадағы айырмашылық әсіресе байқалады: Өзбекстан Қазақстаннан 106,9 мың тонна импортты көрсетті, ал Ұлттық статистика бюросы осы бағыттағы экспорттың тек 17,3 мың тоннасын ғана көрсетті.
Зерттеуде сондай-ақ ақпандық жеткізілімдердің бір бөлігі тыйым енгізілгенге дейін жіберілген болуы мүмкін екендігі атап өтілген.
ТЫЙЫМ КЕЗІНДЕГІ ІҚМ ЖЕТКІЗІЛІМДЕРІ
Үшінші алшақтық 2025 жылғы маусымдағы ірі қара мал (ІҚМ) экспортына қатысты.
2025 жылғы 15 мамырдан бастап бұқаларды әкетуге, ал 2025 жылғы 8 сәуірден бастап аналық мал басын экспорттауға тыйым салынды. Осылайша, маусымда шектеулер екі санатқа да қолданылды.
Бұл ретте Өзбекстан Қазақстаннан жалпы құны $199 мың болатын 996 бас ІҚМ импортын тіркеді. Жеткізілген мал арасында тиісті санаттағы асыл тұқымды жануарлар болған жоқ.
2025 жылғы шілдеден 2026 жылғы сәуірге дейін Өзбекстанның айна статистикасы осы тауар позициясы бойынша нөлдік жеткізілімдерді көрсетеді.
МЫС ҚАҢДЫҒЫ ЭКСПОРТЫ НЕНІ КӨРСЕТТІ
Азық-түліктен басқа, зерттеуде ауыл шаруашылығына жатпайтын тауарлар экспортының статистикасындағы алшақтықтар анықталды. Атап айтқанда, мыс қаңдығы назар аудартты.
2024 жылғы 5 мамырдан қарашаға дейін оны барлық көлік түрлерімен әкетуге тыйым салынды. Алайда Қытайдың айна статистикасына сәйкес, 2024 жылғы мамыр–қыркүйекте ел Қазақстаннан жалпы сомасы $6,4 млн болатын 810 тонна мыс қаңдығы импортын тіркеді.
Осылайша, қытай статистикасы экспорттық шектеу қолданылған кезеңде қазақстандық мыс қаңдығының жеткізілімдерін көрсетеді.
ЕКІ ЕЛДІҢ СТАТИСТИКАСЫ НЕГЕ АЛШАҚТАЙДЫ
Зерттеуде UN Comtrade халықаралық базасының ай сайынғы мәліметтері, оның ішінде қазақстандық есептілік және серіктес елдердің айна статистикасы пайдаланылды.
Бұл ретте Кирилл Павлов әдістің шектеулеріне жеке назар аударады. Қабылдаушы ел тауарды оның келген айында есепке алуы мүмкін, ал жіберуші ел жөнелтілімді басқа есепті кезеңде көрсетеді. Сонымен қатар, статистика әрдайым маршрутты, көлік түрін және өнімнің жылжу жағдайларын анықтауға мүмкіндік бермейді.
ТЕКСЕРУ ШЕҢБЕРІНЕН ТЫС НЕ ҚАЛАДЫ
Жеке мәселе — ЕАЭО ішіндегі сауда. Ресей 2022 жылдан бастап сауда статистикасын жарияламайды, ал Қазақстанның UN Comtrade-тағы қолжетімді ай сайынғы есептілігі 2024 жылғы ақпанда аяқталады. Сондықтан одақ ішіндегі тауарлар қозғалысының бір бөлігін айна деректері бойынша тексеру мүмкін емес.
