Сирек тұяқты жануарлар мен ақбөкендердің саны Қазақстанда жыл сайын артып келеді. 2025 жылға арналған есеп деректері бойынша, елде 3,978 млн ақбөкен, сондай-ақ мыңдаған қарақұйрық, құлан, арқар және тоғай бұғысы болған.
СИРЕК ЖАНУАРЛАРДЫҢ САНЫ
Орталық Азияның климат өзгерісі және жасыл энергетика жөніндегі жобалық кеңсесінің деректері бойынша, 2025 жылы тоғай бұғысының саны 1 240 дарабас, қарақұйрық — 16 122, құлан — 4 702, арқар — 17 604 болды.
Ақбөкендердің есебі бөлек жүргізіледі. Барлық популяциялардың жалпы саны 3,978 млн дарабасты құрады. Жайықта 2,3 млн, Бетпақдалада — 1,6 млн, Үстіртте — 78 мың саналды.
ПОПУЛЯЦИЯЛАРДЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ҮШІН ҚАНДАЙ ШАРАЛАР ҚОЛДАНЫЛАДЫ
Экология және табиғи ресурстар министрлігі жабайы жануарларды реинтродукциялау бойынша жүйелі жұмыс жүргізіп жатқаны хабарланады. Құлан популяциясын қалпына келтіру аясында 66 дарабас «Іле-Балқаш» және «Алтын Дала» резерваттарына көшірілді: 42-сі — біріншісіне және 24-і — екіншісіне.
2017 жылы Қостанай облысының оңтүстігінде «Алтын Дала» мемлекеттік табиғи резерватының аумағында құрылған Жабайы тұяқты жануарларды реинтродукциялау орталығында 14 Пржевальский жылқысы — 12 бие және 2 айғыр ұсталады. 2029 жылдың соңына дейін оған тағы 40 жылқы әкелу жоспарлануда.
ҚАНДАЙ ТҮРЛЕР ҚАЛПЫНА КЕЛТІРІЛУДЕ
2025 жылға безгелдек құсының саны 16 487 дарабасты құрады. Оның 2 455-і Кендерлі-Қаясан қорық аймағының аумағында, 6 146-сы — Оңтүстік Қазақстанда, 1 922-сі — Арыс-Қаратау аймағында, 1 985-і — Жусандалы аймағында, 470-і — Ақтау-Бузашы қорықшасында және 3 491-і — Аңдасай қорықшасында орналасқан.
Қазақстанда сондай-ақ XX ғасырдың ортасында жойылған тұран жолбарысын жабайы табиғатқа қайтару бағдарламасы жүзеге асырылуда. Популяцияны қалпына келтіру үшін тұран тармағына генетикалық тұрғыдан ең жақын амур жолбарыстары қолданылады.
Бұл жұмыстың басты алаңы Балқаш маңының оңтүстігіндегі «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерваты болды. 2026 жылдың тамызында мұнда Үміт есімді амур жолбарысының тұңғыш ұрғашысы табиғи мекендеу ортасына жіберілді. Оған дейін резерватқа жемдік базаны қалыптастыру үшін құландар, қарақұйрықтар мен қабандар әкелінген болатын.
ҚАЗАҚСТАНДА ҚАНША СИРЕК ТҮР МЕКЕН EТЕДІ
Қазақстан аумағында омыртқалы жануарлардың 835 түрі бар: сүтқоректілердің 178 түрі, құстардың 489, бауырымен жорғалаушылардың 49, қосмекенділердің 12, су жануарларының 104 және дөңгелекауыздылардың 3 түрі. Құстардың ішінде 396 түрі елде ұя салады, қалғандары қыстауға ұшып келеді немесе көктемгі және күзгі көші-қон кезінде осында болады.
Сирек және жойылып бара жатқан түрлерге омыртқалылардың 132 түрі мен тармағы және омыртқасыздардың 96 түрі жатады. Бұл ретте елде кемінде 50 мың жәндік түрін қоса алғанда, шамамен 100 мың омыртқасыздар түрінің болатыны болжануда.
КОНТЕКСТ
2023–2024 жылдары Қазақстанда ақбөкендер санын реттеу жүргізілді. 2023 жылғы қазаннан бастап «Охотзоопром» РМК 43 503 дарабасты алды. Осы аяда алынған жануарлардың тағдыры туралы сұрақтар туындады: кәсіпорындардың біріне жеткізілген 1 132 ұшаның ішінен 734-і консерві өндірісіне жіберілді, ал 398-і жарамсыз деп танылып, жойылды. Бұл ретте барлық алынған ақбөкендердің тағдыры туралы толық ақпарат болмады.
2025 жылы Батыс Қазақстан облысында (БҚО) жарияланған 2,3 млн ақбөкен саны кезінде 460 мың дарабасты, яғни популяцияның 20%-ын алу жоспарланған болатын. Бір мезгілде экология министрлігі табиғи өлімге жатқызған 5,2 мыңнан астам өлген ақбөкен туралы хабарланды.
2026 жылдың көктемінде ақбөкендердің қырылуы туралы хабарламалар Қазақстанның бірнеше өңірінен түсті. Бір мезгілде ықтимал жұқпалы аурулар туралы сұрақтар туындады. Бұл ретте ауыл шаруашылығы вице-министрі Аманғали Бердәлин Қазақстанда ауыл шаруашылығы және жабайы жануарлар арасында аусылдың тіркелген жағдайлары жоқ деп мәлімдеді. Экология министрлігінің деректері бойынша, мамырға қарай ел бойынша шамамен 26 мың. ақбөкен өлген, оның ішінде шамамен 11 мың. — БҚО-да.
Шенеуніктер жануарларды не өлтіріп жатқанын анықтай алмаған кезде, шаруашылық иелері салдарымен іс жүзінде өз бетінше күресуге мәжбүр болды.
