(4 ақпан 2026 | Дереккөз: ФБРК)
2012-2013 жылдары халықаралық сарапшылар Қазақстан үкіметін инфраструктуралық жобалардың ақбөкен популяциясы үшін апатты салдары туралы ескерткен болатын. Арзанырақ және аз деструктивті нақты баламалар ұсынылды.
Бүгін, экология министрлігі бір кездері жойылу шегінде тұрған түрді атуға рұқсат беріп, бұл шешімнің биологиялық негіздемесін жұртшылықтан жасырып жатқанда, ғалымдардың он жылдан астам уақыт бұрын ескерткеніне оралу орынды болар еді.
ЗЕРТТЕУ НЕ ДЕЙДІ
2012-2013 жылдары Кирк А. Олсон Смитсон биологиялық сақтау институтынан (Smithsonian Conservation Biology Institute) Франкфурт зоологиялық қоғамының, Қазақстанның биоалуантүрлілігін сақтау қауымдастығының (ҚБСҚ), Fauna & Flora International және Көшіп-қонатын түрлер туралы конвенцияның (CMS) тапсырысы бойынша ақбөкен популяциясына шекаралық қоршау мен теміржол дәліздерінің әсерін азайту бойынша ұсыныстары бар кеңейтілген зерттеу дайындады.
Зерттеуді дайындау кезінде Үстірт ақбөкенінің популяциясы небәрі 6 500 дарақты құрады — бұл 1998 жылғы 250 000-нан төмендеу. 14 жыл ішінде санының 97,4%-ке кемуі. Бетпақдала популяциясы 1990 жылдардағы 300 000-500 000-нан 110 000 дарақты құрады.
Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) сол кезде-ақ ақбөкенді жойылу шегіндегі түр ретінде жіктеген болатын. 2006 жылы Қазақстан Көшіп-қонатын түрлер туралы конвенция шеңберіндегі Өзара түсіністік туралы меморандумға (CMS MOU) қол қойды, ол елді «ақбөкенді тиімді қорғауды қамтамасыз етуге, санын экологиялық және биологиялық қолайлы деңгейге дейін қалпына келтіруге және мекендеу аймақтарын қалпына келтіруге» міндеттеді.
ТЕМІР ЖОЛДАР
Олсонның негізгі ұсынысы салынып жатқан теміржол дәліздерінің бағыттарына қатысты болды: Шалқар — Бейнеу (Үстірт популяциясы арқылы) және Жезқазған — Саксаульский (Бетпақдала арқылы).
Олсон ұсынылған бағыттар «көшіп-қонатын ақбөкендер үшін орасан зор маңызы бар, экологиялық тұрғыдан бүлінбеген және іс жүзінде қоныстанбаған далалық мекендеу ортасынан өтетін болады» деп есептеді.
Ол ақбөкендердің негізгі ареалынан оңтүстікке қарай Жезқазған — Байқоңыр балама бағытын ұсынды. Экономикалық есептеулер бұл нұсқаның құрылысы $67-201 млн арзанырақ болатынын және Қытай мен Германия арасындағы транзитке небәрі 3,9 сағат қосатынын көрсетті — бұл жалпы жол жүру уақытының 1%-дан азы.
Ұқсас ұсыныс Шалқар — Бейнеу дәлізіне де қатысты болды: трассаны солтүстікке қарай жылжыту ұсынылды, «GPS-жағалардың деректері бойынша анықталған ақбөкеннің негізгі ареалын болдырмау үшін».
ШЕКАРАЛЫҚ ҚОРШАУ ЖӘНЕ ЖАҢА ЕЛДІ МЕКЕНДЕР
Олсон екінші үлкен қауіп ретінде Ресей және Беларусьпен кеден одағы шеңберінде салынған, ұзындығы шамамен 615 км Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекаралық қоршауды атады.
Қоршау Үстірт ақбөкендерін Өзбекстандағы өте маңызды қысқы жайылымдардан бөліп тастады. GPS-тректер жануарлардың өткелдер іздеп, қоршау бойымен адасып жүргенін көрсетті, бұл «қосымша энергияны жұмсайды және жануарды қозғалысты жалғастыра алмайтын нүктеге дейін әлсіретуі мүмкін». Ал тікенді сымның арасына өтуге тырысқанда, ақбөкендер жүндерін қалдырып, қатты суық алдында терілерін ашады.
Олсон қоршаудың төменгі екі сымын алып тастап, жер мен бірінші сым арасында 60 см саңылау жасауды ұсынды, бұл еркін өту үшін жеткілікті болар еді. Билік қалдырған әрқайсысы 15 км-ден екі үзілісті ол «болжамды көші-қон үлгілері жоқ түр үшін» жеткіліксіз деп атады.
Үшінші қауіп темір жолдар бойында жаңа елді мекендердің салынуы болды. Қазақстанда шамамен әр 75 км сайын станциялар мен жұмысшыларға арналған тұрғын үйлер салу стандартты тәжірибе болды.
Олсон «елді мекендермен бірге иттер мен үй жануарлары келеді. Ақбөкендерге аң аулау азғыруы да пайда болады» деп ескертті. Ол қосымша тұрғын үйді тек қолданыстағы елді мекендермен шектеуді талап етті.
Олсон егер жоспарланған шаралар жүзеге асырылса, онда бұл қосымша қауіптердің жойқын салдары болуы мүмкін деп есептеді; Үстірт пен Бетпақдала популяцияларының экологиялық тұрғыдан елеусіз мөлшерге дейін қысқаруы және толық жойылу қаупі артады.
НЕ БОЛДЫ
Белгілі болғандай, Қазақстан теміржол дәліздерін өмір сүрудің сыни аймақтары арқылы өтетін бастапқы бағыттар бойынша салды. Ал шекаралық қоршау елеулі өзгеріссіз қалды.
Бүгін Қазақстан билігі мәлімдейді, еліміздегі ақбөкеннің жалпы саны 3,9 млн дараққа жетті. Егер бұл көрсеткішті шындық ретінде қабылдасақ, табиғатты қорғау ғылымының логикасымен түбегейлі қайшылық туындайды.
2012 жылы Үстірт популяциясы 6 500, Бетпақдала популяциясы 110 000 дарақты құрады. Екі популяцияның жалпы саны шамамен 116 500 бас болды. Содан бері өткен жылдар ішінде, ресми статистика бойынша, популяция 33 еседен астам өсті.
Оның үстіне, егер ресми логикаға сүйенсек, бұл керемет өсу теміржол дәліздері сарапшылардың ұсыныстарына қарамастан, көші-қон бағыттары арқылы тікелей салынған, ал шекаралық қоршау Үстірт ақбөкендерін Өзбекстандағы сыни қысқы жайылымдардан бөліп тастаған жағдайда орын алды. Бірақ билік талап етеді: популяция аман қана қойған жоқ — ол 33 есе өсті.
Бір кездері IUCN «жойылу шегінде» деп жіктеген түр бүгін оның жойылуына әкелуі тиіс барлық факторлардың жүзеге асуымен бір мезгілде теңдесі жоқ демографиялық жарылысты көрсетіп отырғаны таңқаларлық емес пе?
Биологиялық тұрғыдан мұндай өсу идеалды жағдайларда ғана мүмкін: жыртқыштардың болмауы, мол азықтық ресурстар, антропогендік қысымның минималдылығы, еркін көші-қон.
Ал, не Олсон мен халықаралық сарапшылардың ғылыми болжамдары түбегейлі қате болды, не популяцияны санау әдістемесі мұндай тұжырымдар үшін жеткілікті дәлдікті қамтамасыз етпейді.
Санын есептеу әдістемесін, популяциялардың таралу аймақтарын, GPS-мониторинг деректерін және жылдар бойынша өзгерістер динамикасын қамтуы тиіс биологиялық негіздемеге қол жеткізбестен, жарияланған сандардың дұрыстығын бағалау мүмкін емес.
Сонымен қатар, жүздеген мың жануарды жою туралы шешім қабылданған құжат «авторлық құқықтар» немесе «қызмет бабында пайдалану үшін» деген белгімен жұртшылық үшін жабық болып шықты - министрлік әлі шешім қабылдамаған сияқты.
Бірақ егер билік ақбөкен популяциясының 3,9 млн басқа дейін өскеніне соншалықты сенімді болса, неге олар қазақстандық табиғатты қорғау саясатының жеңісті дәлелі болуы тиіс құжатты жасырып отыр?
Олсон өз баяндамасын сұрақпен аяқтады: «Қазақстан өз экономикасын дамытып, жабайы табиғи мұрасын сақ