Қазақстанда заңнама өзгергеннен кейін мемлекет бұрын стерилизациялаған, вакцинациялаған және ОСВВ - ұстау, стерилизациялау, вакцинациялау және шығару бағдарламасы бойынша көшеге қайта шығарған иттердің тағдыры туралы мәселе шешілмей қалды. Жаңа тәртіп қаңғыбас иттермен жұмыс істеу ережелерін өзгертті, алайда бұрын шығарылған жануарлар үшін жеке өтпелі механизмді белгілемеді.
Осы олқылыққа Қазақстан Республикасының Азаматтық Альянсының гуманизация, этика және идеология мәселелері жөніндегі өкілі Жанна Исингарина назар аударды. 2026 жылғы 28 тамызда ол Алматы әкімі Дархан Сатыбалдыға, қала прокуратурасына, Кәсіпкерлік және инвестициялар басқармасына және Алматы ветеринариялық қызметіне өтініш жолдады. Ол бұрын шығарылған иттер үшін жеке тәртіпті белгілеуді, ал оған дейін сәйкестендірілетін жануарларды дербес заңды негіздерсіз өлтірмеуді сұрайды.
ОСВВ БҰРЫН ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕДІ
Бұрынғы модельде итті ұстап, тексеріп, оның жай-күйін бағалап, стерилизациялап, вакцинациялап, сәйкестендіріп, одан әрі ұстауға негіздер болмаған жағдайда оны бұрынғы мекеніне қайтаруға болатын.
Kazinform деректері бойынша Алматыда ОСВВ бойынша 1 428 ит пен 64 мысық шығарылды. Сол жерде жануарларға зооволонтерлер мен зооактивистер қамқорлық жасағаны хабарланды. Бұл ретте «куратор» ұғымы заңда жеке заңды мәртебе ретінде бекітілмеген.
Исингаринаның айтуынша, мұндай адамдар жануарларды нақты бақылап, оларды тамақтандырып, емдеуге және орналастыруға көмектескен, алайда автоматты түрде иттердің иелері болып қалмаған.
2026 ЖЫЛЫ НЕ ӨЗГЕРДІ
2026 жылғы 19 мамырда Қазақстан Республикасының № 292-VIII Заңы қабылданды. Ол 2026 жылғы 20 мамырда жарияланды.
Қаңғыбас иттермен жұмыс істеудің өз қағидаты өзгерді. Түзетулерді талқылау барысында Еділ Жанбыршин және әзірлеушілер қайтарымды ұстаудан бас тарту туралы айтты. Tengrinews деректері бойынша қайтарымсыз ұстауға, жануарларды уақытша ұстау пункттеріне беруге және эвтаназияны қолдану жағдайларын кеңейтуге көшу болжалды.
Заң сондай-ақ қаңғыбас жануарларды, мысықтарды қоспағанда, олардың санын реттеу үшін өлтіруге рұқсат берді. Нақты тәртіп пен мерзімдер жергілікті деңгейде айқындалуға тиіс.
Дәл осы жерде басты мәселе туындады: мемлекет бұрын өзі ұстап, стерилизациялап, вакцинациялап, сәйкестендіріп, аулаға қайта қоя берген итті не істеу керек.
ЖАҢА ЖҮЙЕДЕГІ ЕСКІ ИТТЕР
Мұндай жануарлар үшін жеке өтпелі норма пайда болмады. Қолданыстағы құжаттарда қызметке жасыл құлақтандырғышы бар итті қайта ұстау кезінде оның ОСВВ тарихын тексеруді, кураторын табуды, оны хабардар етуді және жануарды алып кету мүмкіндігін беруді тікелей міндеттейтін арнайы алгоритм жоқ.
Жасыл құлақтандырғыш иттің тиісті рәсімдерден өткенін көрсетеді, бірақ өздігінен оны иелік ететін етпейді және қайта ұстаудан қорғамайды.
Қолданыстағы Алматыда жануарларды ұстау қағидалары мәслихаттың 2023 жылғы 17 қаңтардағы № 208 шешімімен бекітілген. Олар иесінің сүйемелдеуінсіз қоғамдық орындарда жүрген жануарларды ұстауды көздейді, ал кесте азаматтардың өтініштері бойынша да қалыптастырылады.
Яғни жасыл құлақтандырғышы бар ит ресми түрде қайта ұсталуы мүмкін.
Алайда ұстау мен өлтіру - бір нәрсе емес. Тұрғынның шағымы өздігінен иттің агрессивті деп танылғанын немесе эвтаназияға жатқызылуы керектігін білдірмейді.
Қағидалар адамға шабуыл жасаған немесе қауіп төндіретін жануарды ұстау кезінде кемінде екі куәгердің қатысуымен акт жасалатынын, ал олар болмаған жағдайда бейнежазбаға рұқсат етілетінін көздейді.
Осыдан тағы бір ашық мәселе туындайды: бұрын шығарылған иттің агрессиясы бүгін нақты қалай анықталады және оның тағдыры туралы түпкілікті шешімді кім қабылдайды.
ҚАЛАЛЫҚ ҚАҒИДАЛАР ӘЗІРГЕ ЕСКІ КҮЙІНДЕ ҚАЛДЫ
Алматының № 208 қағидалары әлі 2023 жылы қабылданған. 2026 жылдың қыркүйек айының басындағы жағдай бойынша құжаттың «Әділет» базасындағы тарихы 2023 жылғы 17 қаңтардан кейінгі жаңа редакцияны көрсетпейді.
Бұл ретте оларда әлі күнге дейін қаңғыбас жануарлардың санын өлтіру арқылы реттеуге жол берілмейтіні туралы ереже бар.
Осылайша, ұлттық заң жаңа механизмге рұқсат беріп отыр, ал жарияланған қалалық қағидалар әлі де бұрынғы тәсілді көрсетеді.
Бұл жаңа заң қолданылмайды дегенді білдірмейді. Бірақ Алматыда қаңғыбас иттерді өлтірудің тәртібі мен мерзімдерін қазір нақты қай жергілікті акт айқындайтыны туралы мәселе қалып отыр.
КУРАТОРЛАР ТУРАЛЫ НЕ ДЕУГЕ БОЛАДЫ
ОСВВ-итінің кураторының жеке заңды мәртебесі бұрын болмаған, сондықтан түзетулерден кейін кураторларды «құқықтарынан айырды» деп тұжырымдау дұрыс емес.
Бірақ кураторлық жүйенің өзі іс жүзінде болды. Мұны Kazinform да растады. Мәселе мынада: қала волонтерлердің қатысуын пайдаланды, алайда жануарды қайта ұстау кезінде оларды міндетті түрде хабардар ету механизмі заңда бекітілмеген.
Кураторлар мен қоғамдық инспекторларды шатастырмау керек. Қоғамдық инспектор - заңда көзделген қоғамдық бақылауға қатысушы, куратор - нақты жануарды іс жүзінде бақылайтын адам.
ИСИНГАРИНА НЕ ҰСЫНАДЫ
Исингарина бұрын ОСВВ бойынша шығарылған иттер үшін уақытша алгоритм ұсынады: құлақтандырғыш немесе чип болған жағдайда жануардың тарихын тексеру, бағдарламадан өткенін растау, кураторды немесе итті алуға дайын басқа адамдарды анықтау және оны беру немесе орналастыру мүмкіндігін беру.
Мұндай механизм пайда болғанға дейін ол бұрын ОСВВ бойынша шығарылған сәйкестендірілетін иттерді өлтіруге мораторий салуды ұсынады, ауыр емделмейтін ауру немесе адамдарға дәлелденген қауіп жағдайларын қоспағанда.
Бұл зооқорғау тарапының ұсынысы, қолданыстағы заң нормасы емес.
ҰСТАУ, ВАКЦИНАЦИЯ ЖӘНЕ ОСВВ ТИІМДІЛІГІ
Ұсынылған материалдарда 2024 жылғы көрсеткіштер келтірілген: 267 547 ұсталған қаңғыбас ит және 33 479 вакцинацияланған. Осы сандарды салыстырсақ, вакцинация ұсталғандар санының шамамен 12,5%-ын құрайды.
Алайда бұл қалған жануарлар жойылды дегенді білдірмейді. Мұндай қорытынды үшін бөлшектеу қажет: қанша ит иелеріне қайтарылды, паналарға немесе басқа адамдарға берілді, ОСВВ-дан кейін шығарылды, қаншасы өлді және қаншасы өлтірілді.
Исингаринаның пікірінше, санды реттеу тек ұстауды ғана емес, иелік ететін жануарларды сәйкестендіруді, вакцинациялауды, стерилизациялауды, өз бетінше серуендетумен күресуді, жануарларды тастағаны үшін жауапкершілікті және көбеюді бақылауды қамтуы тиіс.
Түзетулерді жақтаушылар, керісінше, реформаны қайтарымды ұстаудың күтілген нәтиже бермеуімен байланыстырды. Жанбыршин шабуылдар санының өсуі және жүйені өзгерту қажеттігі туралы айтты.
Бұл ретте дәл ОСВВ тиімсіздігі туралы қорытынды жасау үшін тек ұстау мен шабуылдар туралы ғана емес, стерилизациямен қамту, иелік ететін жануарларды тіркеу, өз бетінше серуендету және көшелерде жаңа иттердің пайда болуы туралы да деректер қажет.
ШАБУЫЛДАР ТУРАЛЫ ДЕРЕКТЕР НЕГЕ АЙЫРЫЛАДЫ
2024 жылға арналған мемлекеттік және жария материалдарда әртүрлі көрсеткіштер келтірілген.
БАҚ сілтеме жасаған Премьер-Министр Олжас Бектеновтің жауабында 37 949 шабуыл көрсетілген, оның 16 905-і иелік ететін иттер тарапынан және 21 044-і қаңғыбастар тарапынан.
Түзетулерді талқылау кезінде Еділ Жанбыршин 38 848 шабуылды атады, оның 24 410-ы қаңғыбас иттерге тиесілі болды.
Айырмашылық шабуылдардың жалпы саны бойынша 899 жағдайды және қаңғыбас иттер бойынша 3 366-ны құрайды.
Сондықтан бұл деректерді араластыруға немесе бір дереккөзге телуге болмайды. Бастапқы статистика алынғанға дейін айырмашылықтың деректерді түзетумен, басқа есепке алу әдістемесімен немесе әртүрлі дереккөздермен байланысты ма, белгісіз болып қалады.
БЮДЖЕТ ЖӘНЕ ЫҚТИМАЛ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ
Исингарина сондай-ақ ұстауға, стерилизациялауға, вакцинациялауға, уақытша ұстауға және өлтіруге жұмсалған шығыстарды, сондай-ақ төленген көлемдердің нақты орындалған жұмыстарға сәйкестігін тексеруді ұсынады.
Зооқорғау тарапының материалдарында прокуратура органдары анықтаған 300 млн теңгеден астам сомаға құқық бұзушылықтар айтылады. Алайда прокуратураның бастапқы құжатынсыз бұл соманы анықталған факт ретінде ұсынуға болмайды.
Бұл жануарларды кәдеге жарату кезіндегі ықтимал бұзушылықтар, бейнежазбалардың жоқтығы, жалған жұмыстар және ит етін пайдалану туралы болжамдар туралы мәлімдемелерге де қатысты. Бұл мәліметтер жеке ресми растауды талап етеді.
ҚОҒАМДЫҚ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ БАЛАЛАР
Тағы бір мәселе - уақытша ұстау пункттерінің ашықтығы: жануардың келіп түскенін кім тіркейді, сәйкестендіру жүргізіле ме, бейнежазба жүргізіле ме және қоғамдық инспекторлардың мұндай материалдарға қолжетімділігі бар ма. Заң қоғамдық инспекторлар институтын көздейді, бірақ механизмнің тиімділігі олардың қандай нақты өкілеттіктер мен қолжетімділікке ие екеніне байланысты.
Материалдарда жануарларға қатыгездік жасаудың балаларға ықтимал әсері туралы кешенді қорытынды да бар. Авторлардың онлайн-сауалнамасына шамамен 700 адам қатысты, олардың 91%-ы мұндай көріністер баланың психикасына әсер етуі мүмкін деп санайды. Алайда сауалнама әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы таратылды, сондықтан бұл деректерді Қазақстанның бүкіл халқы үшін репрезентативті деп санауға болмайды.
Бұл ретте Алматының қолданыстағы қағидалары нақты қауіпті жою жағдайларын қоспағанда, балалардың көзінше ұстау жүргізуге тыйым салады.
ЫҚТИМАЛ САЛДАРЛАР
Басты тәуекел бұрын шығарылған иттерге қатысты: олар жаңа модель шеңберінде қайта ұсталуы мүмкін, дегенмен олар үшін жеке өтпелі рәсім жоқ. Жасыл құлақтандырғыш сәйкестендіру мәнін сақтайды, бірақ жануардың қайтарылуына кепілдік бермейді.
Кураторлардың жағдайы да белгісіз болып қалады. Адам итті жылдар бойы бақылауы мүмкін, бірақ оның ұсталғаны туралы білуге кепілді құқығы жоқ.
Нақты рәсімдер жергілікті деңгейде белгіленетіндіктен, өңірлер арасында айырмашылықтар болуы мүмкін. Құтырудың алдын алу мәселесі жеке туындайды: бұрынғы ОСВВ-моделінде вакцинация шығарылатын жануармен жұмыстың бөлігі болатын.
Бюджеттік шығыстардың құрылымы да өзгереді - қаражат стерилизациялау, вакцинациялау және шығарудан ұстауға, УҰП-да ұстауға және өлтіруге қайта бөлінуі мүмкін. Шығыстардың егжей-тегжейлі статистикасынсыз бұл модельдердің тиімділігін салыстыру мүмкін емес.
РЕДАКЦИЯНЫҢ ПІКІРІ
Мәселе қаңғыбас иттерді эвтаназиялауға жол беріле ме деген даумен шектелмейді. Мұндай механизм жаңа заңнамада қарастырылған.
Негізгі мәселе мемлекет бұрын өзі ұстап, стерилизациялап, вакцинациялап, сәйкестендіріп, қалалық ортаға қайтарған жануарларға қатысты. Реформадан кейін олардың өтпелі мәртебесі жеке айқындалмаған.
Редакция мұндай итті қайта ұстау кезінде түпкілікті шешім қабылдағанға дейін оның тарихы кемінде тексерілуі тиіс деп санайды. Жаңа ұлттық модель мен Алматының 2023 жылғы жарияланған қағидалары арасындағы сәйкессіздік те жеке түсіндіруді талап етеді.
Бір негізгі мәселе ашық қалып отыр: Алматыда бұрын шығарылған ОСВВ-итіне қайта ұстаудан кейін бүгін қандай қолданыстағы алгоритм қолданылады және оны өлтіру мүмкіндігін нақты қай нормативтік акт айқындайды.
Дәл осыған жауап реформадан кейін бұрын шығарылған жануарлар үшін өтпелі механизм жасалды ма, әлде олар іс жүзінде ескі және жаңа жүйенің арасында қалып қойды ма, соны көрсетеді.
