(26 ақпан 2026 | Дереккөз: ҚР ЖАК-ның 12.01.2026 жылғы аудиттік қорытындысы; 06.11.2025 жылғы Жұмыс аудиттік есебі)
ФБРК редакциясы Жоғарғы аудит палатасы (ЖАК) жүргізген «Электрондық қаржы орталығы» АҚ (ЭҚО) аудитін талдауды жалғастырады. Бірінші бөлімде мемлекеттік ақпараттық жүйелерді басқарудағы жүйелік іркілістер туралы айтқан болатынбыз. Енді «ЭҚО» АҚ ішінде келісімшарттық қатынастардың нақты қалай құрылғаны туралы сөз қозғалады: қызметтер шарт жасалғанға дейін қалай көрсетіледі, аудитор өз жұмысын тексереді, конкурстың жалғыз қатысушысы оны жариялаудан алты ай бұрын әзірлеуге кіріседі, ал құны 110 млн теңгеден асатын актив баланста тұрса да, ешқандай материалдық нысанда жоқ. Көріністі мемлекеттік серверлерге рұқсатты шет елдерден келген үшінші тұлғаларға беру оқиғасы аяқтайды.
Естеріңізге сала кетейік, «ЭҚО» АҚ арнайы құқық субъектісі – өз саласында монополист болып табылады. Бұл бағалардың бәсекелестік тексерісінің болмауын ғана емес, сонымен қатар шарттар жасасу кезіндегі ерекше жауапкершілік дәрежесін білдіреді: компанияның әрбір сатып алуы «Мемлекеттік сатып алулар туралы» Заңға, ал оның қызметінің әрбір аудиті тәуелсіз болуға қатаң сәйкес келуі керек. Тексеру көрсеткендей, дәл осы екі талап жүйелі түрде сақталмаған.
ЖК «НЕСІПХАНОВ»: ШАРТҚА ДЕЙІН ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ
Қылмыстық қудалау органдарына берілген эпизодтардың ішінде «Несіпханов» ЖК оқиғасы ерекше қызықты көрінеді. 2024 жылғы 18 тамызда бұл ЖК «ЭҚО» АҚ үшін «Тиімді команда құру» семинарын өткізді. Қызмет көрсету шарты тек 2024 жылғы 2 қыркүйекте – яғни қызмет нақты көрсетілгеннен кейін 15 күн өткен соң жасалды. Құны – 17 млн теңге. Шарт бәсекелестік рәсімдерсіз – бір көзден жасалған.
Заңды түрде әлі рәсімделмеген қызметке ақы төлеу және жалғыз жеткізушіден сатып алу кезінде конкурстың мүлдем болмауы – дәл осы жағдайлардың жиынтығы материалдарды құқық қорғау органдарына беруге негіз болды.
«ҚИЯЛДЫ» КОМПАНИЯЛАРДАН САТЫП АЛУ ЖӘНЕ МҮДДЕЛЕР ҚАҚТЫҒЫСЫ
Аудит «ЭҚО» АҚ бюджетті қалыптастыру кезінде қызметкерлері жоқ, салық төлемейтін және қызмет коды OKЭД сәйкес келмейтін компаниялардың коммерциялық ұсыныстарын пайдаланғанын анықтады. Негізінде, мемлекеттік сатып алулардың құны іс жүзінде ешқандай қызметпен айналыспайтын ұйымдардың «бағаларымен» негізделген.
2024 жылы «ЭҚО» АҚ «Алма Аудит» ЖШС-мен екі шарт жасасқан – 4,256 млн теңгеге қаржылық аудитке және 2,016 млн теңгеге арнайы мақсаттағы аудитке. Сонымен қатар, 2023–2024 жылдары компания басшысы «ЭҚО» АҚ-ға 12 айлық кепілдік міндеттемелерімен Бухгалтерлік операциялардың бірыңғай деректер қоймасының архитектурасын құру бойынша қызметтерді жеке өзі көрсеткен. Басқаша айтқанда, аудитор құруға өзі қатысқан жұмысты тексерген.
Ал «Q19» ЖШС құны 348,7 млн теңге болатын «Кәсіпкердің бірыңғай жеке кабинеті» (КБЖК) ішкі жүйесін әзірлеу конкурсының жалғыз қатысушысы болды. Аудит «Q19» ЖШС қызметкерлері нақты әзірлеуді 2024 жылғы қазанда – 2025 жылғы 30 мамырдағы шартты ресми жасасудан алты ай бұрын бастағанын анықтады. Материалдар қылмыстық қудалау органдарына берілді.
«Бюджеттік жоспарлаудың ақпараттық жүйесі» (БЖАЖ) «ЭҚО» АҚ балансында тұр – оған кеткен шығындар 110,9 млн теңгені құрады. Түгендеу қорытындысы бойынша бастапқы кодтар да, техникалық құжаттама да, қандай да бір материалдық жеткізгіштер де табылмады. Қоғам бұл активті ешқашан пайдаланбаған, одан экономикалық пайда алмаған және жүйенің нақты жоғалту күні туралы ақпаратқа ие емес. Актив баланста тұр, ал жүйе жоқ.
МЕМЛЕКЕТТІК СЕРВЕРЛЕРДЕГІ ДЕРЕКТЕР ШЕТЕЛГЕ БЕРІЛГЕН
Ақырында, жұмыс есебінде қаржылық бұзушылықтар шеңберінен шығатын факт тіркелген. «ЭҚО» АҚ-да құпиялылық режимін сақтауға тиісті бақылау жоқ. Оның үстіне, құрамында құпия деректер бар серверлерге шет елдерден келген үшінші тұлғаларға рұқсат беру оқиғасы тіркелген. Материалдар процестік бағалау үшін құқық қорғау органдарына жіберілді. «ЭҚО» АҚ басқаруында салық деректері, бюджеттік ақпарат және мемлекеттік сатып алулар туралы мәліметтер болатынын ескерсек, аудит осы оқиғадан болатын әлеуетті залалдың ауқымын бағаламайды – және бұл өз алдына жеке жауапты қажет ететін мәселе.
МҮМКІН САЛДАР
Шаралардың бір бөлігі қабылданған. Әкімшілік құқық бұзушылық белгілері бар 34 материал уәкілетті органдарға берілді. Қылмыстық қудалау органдарына үш эпизод бойынша материалдар жіберілді: шартты фактіден кейін жасасу кезінде «Несіпханов» ЖК-ға артықшылық беру, КБЖК сатып алу кезінде «Q19» ЖШС-на артықшылық беру, сондай-ақ мемлекеттік сатып алулардың қорытындыларына әсер еткен МАЭЖ БАЭЖ-нің дұрыс емес жаңартулары. Аудит барысында «ЭҚО» АҚ лауазымды тұлғасына қатысты әкімшілік жауапкершілік туралы хаттама жасалды.
Қаржы министрлігіне 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін бюджетке 457,8 млн теңге, «ЭҚО» АҚ-на 108,292 млн теңге өтемақы төлеуді қамтамасыз ету тапсырылды. Жеке тапсырмалармен АЖ-ны жедел ақпараттық қауіпсіздік орталығына (ЖАҚО) қосу, КБЖК-ны өнеркәсіптік пайдалануға енгізу және бағалық сараптаманы аяқтау мерзімдері белгіленді.
Бұзушылықтардың бұл шоғыры бізді бір ғана сұраққа әкеледі: мемлекеттің сыни цифрлық инфрақұрылымы тиімді тәуелсіз бақылаусыз бір компанияның қолында шоғырланған модель қаншалықты тұрақты? Құқық қорғау органдарына берілген материалдар нақты тұлғалардың жауапкершілік дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді деп сенгіміз келеді. Алайда, құқықтық мәртебесіз көпжылдық тәжірибелік пайдалану фактісінің өзі, мемлекеттік сатып алу жүйелерінің кодындағы осалдықтар, бағалық ақпаратты шифрламау және деректерді шетелге беру оқиғасы, күмәнсіз, қылмыстық тексерулердің нәтижесіне қарамастан, шара қолдануды талап етеді.