Маусым айының басында ФБРК редакциясына мемлекеттік-жекешелік әріптестік (МЖӘ) жобасы туралы ақпарат белгілі болды, ол автомобиль жолдарында зияткерлік бақылау жүйесін (АЖБЖ) енгізуге бағытталған.
Біз Freedom Telecom және Sergek Group бірлесіп әзірлеп жатқан жобаның қалай жүзеге асырылатыны туралы толық айтып берген болатынбыз.
Алдымен, мәлімделген жүйенің басты функциясы - бүкіл ел аумағында жүк тасымалын бақылау, сондай-ақ жүк көліктерінің салмағын бақылау екенін еске салайық.
Сонымен қатар, АЖБЖ әзірлеушілердің бірі – «Көркем Телеком» ЖШС болып табылатын белгілі «Сергек» жүйесімен бірдей бірқатар функцияларды орындайды деп күтілуде.
Атап айтқанда, жүйе тәулік бойы мемлекеттік органдарға жол ережесінің кез келген бұзушылықтары туралы деректерді жеткізуі керек.
Әзірлеушілердің есептеулері бойынша, АЖБЖ-ның 10 жылдағы бюджеттік тиімділігі 2,855 трлн теңгені құрайды.
Біздің деректерге сәйкес, жоба мемлекетке 470 млрд теңгеге түседі.
Сонымен қатар, бізге белгілі болғандай, жүйенің өзі және оның жұмысына қажетті барлық жабдық мемлекет балансына өтпейді, инвесторлардың меншігінде қалады.
Басқаша айтқанда, жүйенің жұмысы Freedom Telecom және Sergek Group компанияларына толығымен тәуелді болады, бұл жобаға орасан зор қаражат салған мемлекетті осы мәселеде мүлдем тәуелсіз емес етеді.
Неліктен мемлекеттің кез келген ірі бейнебақылау жүйесін бақылауы соншалықты маңызды?
Мұндай жүйе қауіп-қатерді жылдам тануға және алдын алуға мүмкіндік беретін қауіпсіздіктің бір түрі ретінде әрекет етеді.
Деректердің ағып кетуі жеке адам үшін де, тұтастай мемлекет үшін де өте ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Дәл осы себепті мұндай жүйенің сенімділігі стратегиялық маңызды.
Дәл осы себептен әзірлеушілер АЖБЖ-ның басты артықшылығы ретінде жоғары ақпараттық қауіпсіздікті атайды.
Ал АЖБЖ-ны енгізу келіссөздер сатысында тұрғанда, біз жобаның ақпараттық қауіпсіздігі туралы Sergek Group компаниясының басқа өнімі – «Сергек» қоғамдық және жол қауіпсіздігінің зияткерлік жүйесі жобасына жүгіне отырып, бағалай аламыз.
«Сергек» жүйесін пайдаланудың бүкіл кезеңінде жүйенің қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы тынымсыз пікірталастар жүргізілуде.
Мысалы, «Сергек» камераларының қолайсыз ауа райында пайдасыз екендігі туралы пікір өте танымал. Көпшілік жүйе «адами факторды» ескермейді және тым реттелген деп санайды.
Бұл туралы Алматыдағы жақында өткен баспасөз мәслихатында «Сергек» жұмысын қайта қарауды талап еткен белсенділер айтты.
Дегенмен, наразылықтың басты тақырыбы - әртүрлі жол бұзушылықтарын тіркеу кезінде алынатын қазақстандықтардың қозғалысы туралы деректерге қол жеткізе алатын жүйенің қорғалмағандығы.
Өйткені, «Сергек» компаниясының техникалық серіктесі қытайлық алып компания Dahua Technology екені ешкімге құпия емес.
2019 жылы АҚШ бір-бірімен бәсекелес қытайлық Dahua Technology және Hikvision компанияларына қарсы санкциялар енгізді. Мұның себебі - билікке деректерді беретін екі жүйедегі бет-әлпетті тану функциясы болды.
Ұлыбритания мен Австралияда Dahua камераларын ұлттық қауіпсіздік мақсатында мемлекеттік және стратегиялық нысандарда орнатуға тыйым салынған.
2024 жылғы ақпанда Украинадағы Азаттық радиосының редакциясы анықтағандай, интернетке қол жеткізген Dahua камералары шифрланған ақпаратты қытайлық компаниялардың серверлеріне жіберген.
Сонымен қатар, деректердің бір бөлігі Қытайдың мемлекеттік провайдері – Chinanet серверлеріне түскен.
Қытайдың деректер қауіпсіздігі туралы заңына сәйкес, үкіметтің жеке компаниялардың деректеріне қол жеткізуге құқығы бар екенін еске салған жөн.
Ал, айталық, Қытай мен Ресей көршілестік туралы шартқа сүйене отырып, стратегиялық деректермен алмасуды жүзеге асырады.
ҚР ІІМ мәліметтері бойынша, бүкіл Қазақстан бойынша «Сергек» жүйесіне кіретін Dahua Technology өндірісінің 22 мыңнан астам камерасы орнатылған.
Sergek Group өкілдері камералардан алынған деректер тек қазақстандық серверлерде сақталатынын және тек құзыретті органдарға қолжетімді екенін мәлімдейді.
Компания кез келген өндірістің камералары міндетті түрде «қайта бағдарламалаудан» өтетінін, сондықтан дүрлігудің қажеті жоқ екенін сендіреді.
2022 жылы «Көркем Телеком» ЖШС Түркістан, Семей және Тараз қалаларында «Сергек» жүйесінің ақпараттық қауіпсіздігі бойынша сынақтар жүргізуге өтінім берді.
«Мемлекеттік техникалық қызмет» АҚ жүргізетін жүйені тексеру және МЦРИАП Ақпараттық қауіпсіздік комитетінің тиісті аттестатын табыс ету МЖӘ шарты бойынша мемлекеттік бюджеттен төлемдерді алудың міндетті талаптары болып табылады.
ФБРК редакциясының қарамағында компанияның серверлерде орнатылған нақты кодтан өзгеше жүйенің бағдарламалық қамтамасыз ету кодын ұсынғаны туралы ақпарат бар, бұл «Көркем Телекомға» тексеруден өтуге мүмкіндік берді.
Компания болашақта аппараттық-бағдарламалық кешенді мемлекеттік органдарға сату мүмкіндігіне ие болу үшін осы қадамға барған болуы мүмкін.
Айтпақшы, 2022 жылғы желтоқсанда «Сергек» Семей қаласында өнеркәсіптік пайдалануға енгізілді, ал компания мемлекеттік бюджеттен аралық төлем алды.
Сонымен қатар, ақпараттық қауіпсіздік бойынша сынақтар компанияның өнімді сатуы үшін ғана емес екенін атап өткен жөн.
Мемлекет жүйенің рұқсатсыз кіруден осал еместігіне, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған мемлекеттік ақпараттық жүйелерге зиян келтіре алмайтынына көз жеткізуі керек.
Бұл жағдайда да «Сергекке» қатысты сұрақтар туындайды. Біздің деректер бойынша, «Көркем Телеком» компаниясы жүргізушілердің әкімшілік құқық бұзушылықтары туралы материалдарды Әкімшілік құқық бұзушылықтардың бірыңғай тізілімінің (ӘҚБТ) Процессингтік орталығына жіберген.
Алайда бұл процесс Астана қаласындағы «Сергек» жүйесіндегі қолданыстағы шлюз арқылы және ӘҚБТ серверлеріне тікелей қосылу арқылы жүзеге асқан, бұл ақпараттық қауіпсіздік талаптарын өрескел бұзу болып табылады.
Сонымен қатар, бізге белгілі болғандай, «Көркем Телеком» ЖШС жүйедегі қолданыстағы материалдарды қолмен жоя алады, демек, жол бұзушылықтары үшін айыппұлдардан бюджетке түсетін түсімдерді де бақылай алады.
Бірақ бұл әлі бәрі емес.
Редакцияның қарамағында «Көркем Телеком» ЖШС кейіннен Астана қаласындағы МЖӘ жобасы бойынша мемлекеттік бюджетпен өтелген шығыстарды негізсіз көтергені туралы құжаттар бар.
Астанадағы «Сергек» жүйесін 2017 жылы енгізуге уәде етілген, бірақ ол тек 2018 жылғы тамызда және тек ішінара пайдалануға берілген. Жүйе толыққанды жұмысын 2020 жылы бастады.
Сонымен қатар, МЖӘ шартында бюджет қаражатынан өтелетін шығындар 2017 жылдан 2023 жылға дейін көрсетілген.
Жүйенің уақытылы тапсырылмауына байланысты мемлекеттің шығындары азайтылуы керек деп болжау қисынды.
Атап айтқанда, 2018 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңдегі 2,2 млрд теңгені құрайтын шығыс сомасы жалпы өтемақы сомасынан алынып тасталуы керек.
Біздің мәліметтеріміз бойынша, компания шарт сомасын азайтуға жататын шамамен 2 млрд теңгені, оның ішінде «Adicom 2000» ЖШС және «Capital City Center» ЖШС сияқты бірқатар аффилиирленген компаниялар арқылы операциялық шығыстарды көтеру жолымен алған.
«Сергек» жүйесі «Көркем Телекомның» ерекше өнімі болғанымен, бұл жоба компанияның арсеналындағы жалғыз жоба емес.
Бұл сұрақ тудыратын жалғыз жоба емес.
Айталық, 2021 жылғы маусымда компания МЖӘ шартын жасасты, онда мемлекет тарапынан серіктестер Алматы қаласының цифрландыру басқармасы, қалалық мобильділік басқармасы және Алматы қаласының полиция департаменті болды.
«Алматы қаласының жол қозғалысын талдау және зияткерлік қауіпсіздік жүйесін» енгізу бойынша бесжылдық жобаның жалпы құны шамамен 10 млрд теңгені құрады.
Бұл ретте қызмет көрсету өзіндік құны шамамен 9,5 млрд теңгені, ал 475 млн теңгеден астамы «Көркем Телекомның» пайдасы болып табылады.
Өзіндік құнды құрайтын операциялық шығындар тізімінде ең қымбаты – компанияның күрделі шығындарына негізделген 2,4 млрд теңге мөлшеріндегі аппараттық-бағдарламалық кешеннің (АБК) амортизациясы.
Шартқа сәйкес, барлық АБК-ның жалпы өзіндік құны 5,3 млрд теңгеден асады, бұл компанияның қаржылық есептілігінде көрсетіліп, жыл сайын амортизациялануы тиіс.
______________
Анықтама үшін: Амортизация – активті пайдалану немесе табиғи ескіру нәтижесінде оны құнының төмендеуі.
«Көркем Телеком» ЖШС-нің 2021 жылғы 31 желтоқсандағы қаржылық есептілігіне сәйкес, компанияның Алматы филиалының балансында шамамен 1,2 млрд теңге мөлшерінде қаражат болған.
Компанияның шығындарды қалай жабуға ниетті екендігі туралы заңды сұрақ туындайды.
Шамасы, АБК-ның өзіндік құны компания инвестициялық шығындардың өтемақысын (ИШӨ) және басқару сыйақысын (БС) алған Атырау қаласындағы «Сергек» жобасынан алынған.
Бұл ретте ИШӨ мемлекет балансына өтетін мүлікке күрделі шығындардың өзіндік құнын өтеуді көздейді, ал бұл жағдайда бұл орын алмайды.
Аталған фактілерді ескере отырып, жабдықтың өзіндік құны шын мәнінде мәлімделгеннен әлдеқайда төмен деп болжауға болады, демек, «Көркем Телеком» ЖШС жобаның бастапқы құнын көтерген.
Айтпақшы, 2022 жылғы желтоқсанда конкурстық рәсімдерден тыс, тараптар қызметтер құнының 4,2 млрд теңгеге өсуін ескеретін қосымша келісім жасасты.
2022 жылы «Көркем Телеком» ЖШС тікелей келіссөздер арқылы «Алматы қаласында бейнебақылау жүйесін құру және пайдалану» МЖӘ жобасын бастады.
Онжылдық жобаның жалпы құны 18,3 млрд теңгені құрайды.
Біліктілік құжаттары 2022 жылғы 31 қазанда қарауға жіберілді.
Тікелей келіссөздерге қатысудың міндетті шарты жеке серіктестің МЖӘ жобасы құнының кемінде 20% құрайтын қаражаты бар екенін растау екенін атап өткен жөн.
Редакцияның қарамағында «Көркем Телеком» ЖШС 2022 жылғы 26 қазандағы компания шоттарында 1,5 млрд теңгеден астам қаражаттың бар екенін растайтын үзінді көшірмені ұсынғаны туралы ақпарат бар, бұл тікелей келіссөздерге қатысу үшін жеткіліксіз.
Мұндай жағдайда компания жобаны жүзеге асыру үшін қажетті сомасыз қалай бастай алғаны туралы сұрақ туындауы мүмкін.
Немесе, айталық, «Сергек» жүйесінің ақпараттық қауіпсіздік тексерісінен қалай өткені, сонымен қатар компанияның МЖӘ шарттары бойынша мемлекеттік бюджетпен жабылатын шығыстарды қалай есептегені туралы сұрауға болады.
Жаңа МЖӘ жобасы – автомобиль жолдарындағы зияткерлік бақылау жүйесін (АЖБЖ) іске асыру туралы ойланған кезде осы фактілерді ескерудің мәні бар шығар.
Өйткені, жаңа жобада әзірлеушілер ні Sergek Group, ні Freedom компаниялары бұрын мәлімдемеген жүк көліктерін өлшеу жүйелерін енгізуге уәде береді.
Бізге белгілі болғандай, инвесторлар жас қазақстандық «Automatic System» ЖШС компаниясының инновациясын пайдаланбақшы. Компания Астана қаласының кіреберістерінде АСИ салмақ өлшеу жүйелері бойынша Қазақстандағы алғашқы жобаны жүзеге асырды.
Сонымен қатар, біздің деректеріміз бойынша, АЖБЖ жобасы өз түріндегі жалғыз жоба емес. Президент Іс басқармасының мемлекеттік қорымен бірлескен МЖӘ шартын көздейтін балама жоба туралы ақпарат бар.
Іске асыруға арналған максималды шығындар 70 млрд теңгені құрауы керек, бұл Sergek Group және Freedom Telecom жобасына мемлекеттің салымынан шамамен 7 есе аз.
Жобада көзделген жабдықты, сондай-ақ жүйенің өзін әзірлеушілер мемлекет балансында қалдыруға уәде береді.
Дегенмен, Freedom Telecom және Sergek Group оңай берілуге ниетті емес. Біздің ақпаратымыз бойынша, инвесторлар көлік министрлігінен қолдау тапты.
Естеріңізде болса, биылғы жылдың басында үкіметтің кеңейтілген отырысында Президент МЖӘ жеке жобаларды жасырын бюджеттік қаржыландыру схемасы екенін атап өткен болатын.
Ал аталған фактілерді ескере отырып, автомобиль жолдарындағы бақылау жүйесінің жобасы жұртшылықтың мұқият назарын талап ететіні анық болады.
Соңында, жоба жекелеген адамдардың коммерциялық және саяси амбицияларын жүзеге асыру үшін емес, халықтың игілігі үшін ойластырылған.