Соңғы уақытта Қазақстаннан көршілес елдерге жанар-жағар май материалдарының (ЖЖМ) ай сайынғы заңсыз экспорты көлемі 45 мың тоннаға жетті. Энергетика министрлігі мәселенің шешімін нарықты ырықтандыру және отынға мемлекеттік баға реттеуден бас тарту арқылы көреді. ФБРК редакциясы бұл шараның контрабандаға қарсы күресте тиімді құрал бола алатынын анықтады.
Қазақстанның ЖЖМ нарығындағы қазіргі жағдай үлкен алаңдаушылық тудырады. 2024 жылдың он айында автобензин қоры 453 мың тоннадан 295 мың тоннаға, дизель отыны 554 мың тоннадан 279 мың тоннаға төмендеді. Бұл ретте бензиннің айлық тұтынуы шамамен 425 мың тоннаны, дизель отынының – 467 мың тоннаны құрайды. 2024 жылдың қарашасында үкімет Ресеймен мұнай өнімдерін бажсыз жеткізу туралы келісімді қайта жаңартуға мәжбүр болды.
Сонымен қатар, қазақстандық мұнай өңдеу зауыттары (МӨЗ) өндірістің өсімін көрсетуде: 2024 жылдың 11 айында бензин шығару 2,1%-ға артып, 4,88 млн тоннаны, дизель отыны – 4,3%-ға артып, 4,9 млн тоннаны құрады. Алайда, ауқымды контрабанда салдарынан бұл жеткіліксіз болып отыр.
Отынның заңсыз шығарылуының негізгі себебі – бағадағы елеулі айырмашылық. 2024 жылдың қыркүйегінде Қазақстанда АИ-92 бензинінің литрі 205 теңге тұрса, Ресейде – 282 теңге, Қырғызстанда – 381 теңге, Өзбекстанда – 493 теңге болды. Дизель отынымен де осындай жағдай: Қазақстанда 295 теңге, көршілес елдерде 350-550 теңге.
Контрабанданы әкімшілік шаралармен, оның ішінде ЖЖМ-ды автокөлікпен шығаруға тыйым салу және шетелдіктер үшін сараланған тарифтер енгізу арқылы шектеу әрекеттері күткен нәтижеге әкелмеді. Сарапшылардың айтуынша, заңсыз шығарудың нақты көлемі ресми деректерден 2-3 есе асып кетуі мүмкін.
Көршілес елдердегі жағдайды талдау контрабанданың әртүрлі себептерін көрсетеді.
Ресейде ЖЖМ өндірісі артық, ал отынның сол жаққа ағыны тек баға айырмашылығына байланысты. Өзбекстан мен Қырғызстан өз өндірісінің тапшылығын сезінуде, әсіресе Қырғызстанда өткір, мұнда ішкі өндіріс қажеттіліктің тек жетінші бөлігін жабады.
ЖЖМ нарығын ырықтандыру мәселені тиімді шешу жолы болуы мүмкін. Бағаларды ресейліктермен теңестіру осы бағыттағы контрабанданы экономикалық тұрғыдан тиімсіз етеді. Өзбекстанға жеткізу де маржаның төмендеуіне байланысты қысқарады.
Қырғызстан «сұр» импортты тұтынушы болып қала бергенімен, басқа бағыттардағы заңсыз ағындардың қысқаруы құқық қорғау органдарына күш-жігерін шекараның осы бөлігіне шоғырландыруға мүмкіндік береді.
Осылайша, ЖЖМ нарығын ырықтандыру отын контрабандасымен күресудің ең тиімді тетігі болып табылады. Бұл шешім ішкі бағалардың өсуіне әкелсе де, нарықты тұрақтандыруға және елдің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге көмектеседі.