«Казфосфат» ЖШС, Kazakhmys тобының фосфор бизнесінің операциялық жүрегі, үш жылда өз капиталының барлығын дерлік жоғалтты: 63,7 млрд теңгеден 2,5 млрд теңгеге дейін. ФБРК компанияның 2023–2025 жылдардағы есептілігін зерттеп, 2021 жылы активті сатып алу кезінде алынған қарыздың жоғалмағанын анықтады – ол топтың байланысты құрылымдары арасында тек қайта бөлінеді. Ал 2025 жылы компания төлемсіз «Новоджамбул фосфор зауыты» ЖШС-не (НДФЗ) қатысты құрылымға 14 млрд теңгеге жуық тауар берді.
ЕСЕПТІЛІК НЕНІ ТІРКЕЙДІ
Жақында ФБРК «Казфосфат» ЖШС үлесінің қалай сатылғанын және «KAZ Chemicals» холдингінің өз активтерінен екі есе көп қарыз болып қалғанын талдаған болатын. «Казфосфат» ЖШС-нің 2023–2025 жылдардағы жеке және шоғырландырылған есептілігін талдай отырып, біз топтың қаржылық проблемалары сатушы-холдингінің өткенінде қалмағанын, олар фосфор бизнесінің ресми түрде операциялық ядросы саналатын кәсіпорынға да ауысқанын анықтадық.
«Казфосфаттың» есептілігін үш жыл қатарынан «Эрнст энд Янг» аудиторы растады және әр жолы – ескертусіз. Бірақ аудитордың мінсіз пікірінің артында алаңдатарлық динамика жатыр: 2023 жылдың қорытындысы бойынша таза шығын 8,9 млрд теңгені құрады, ал бір жыл бұрын 33,8 млрд теңге пайда болған. 2024 жылы шығын 33,2 млрд теңгеге өсті, ал 2025 жылы 14,6 млрд теңге болды. Үш жыл қатарынан минуспен. Соның салдарынан компанияның өз капиталы 2023 жылдың соңындағы 63,7 млрд теңгеден 2024 жылы 26 млрд-ға және 2025 жылдың соңында 2,5 млрд теңгеге құлады – яғни екі жылда 96%-ға жуық, ал бөлінбеген пайда алғаш рет өтелмеген шығынға (-10,7 млрд теңге) айналды.
Сонымен қатар қарыз өсті. Өтеуге жататын қарыздар 2023 жылы шамамен 94 млрд теңгеден 2024 жылы 139,4 млрд-ға және 2025 жылы 156,4 млрд теңгеге өсті. 2023 жылы компания Халық Банкінің кредиті бойынша шектеу шартын бұзды, соның салдарынан барлық ұзақ мерзімді берешек қысқа мерзімді деп танылды, ал айналым капиталының тапшылығы 46,2 млрд теңгені құрады. Ұқсас жағдай 2024 жылы (42,6 млрд) және 2025 жылы (27,3 млрд теңге) да сақталды. 2025 жылдың 31 желтоқсанында 62,6 млрд теңге қарыз (пайыздарды қоса алғанда) «талап етілгенге дейін» өтелетін ретінде есептеледі – яғни кредиторлар оны кез келген сәтте талап етуге ресми түрде құқылы.
Үш жыл бойы қызметтің үздіксіздігі туралы болжам операциялық нәтижелерге емес, бейресми хаттарға сүйенді. 2024 жылдың мамырында және 2026 жылдың сәуірінде материнлік компанияның қатысушылары қажет болған жағдайда қаражат беру ниетін ғана білдірді, содан кейін компания шынымен байланысты тараптан (2024 жылдың қаңтар–сәуірінде 20 млрд теңгеге жуық) және «Банк РБК» АҚ-нан (2026 жылдың басында 6,5 млрд теңге) қарыз алды.
Сонымен қатар шығындарға қарамастан компания дивидендтер төлеуді жалғастырды: 2022 жылы 16,3 млрд теңге, 2023 жылы 11 млрд (есептелген), 2024 жылы 5,3 млрд теңге. Төлемдер тек 2025 жылы тоқтатылды – компанияның капиталы нөлге жуықтаған сол жылы. Ал 2025 жылы басқа операция пайда болды: материнлік компанияның бұйрығымен «Казфосфат» тегін, яғни төлемсіз, дайын өнім мен аяқталмаған өндірісті байланысты «НДФЗ» ЖШС-не 13,6 млрд теңгеге берді – бұл сома пайда мен шығын туралы есепті айналып өтіп, тікелей капиталдан есептен шығарылды, ал операцияның экономикалық негіздемесін есептілік ашпайды.
Байланысты тараптардың дебиторлық берешегінің сапасы да алаңдатады. Ол 40 млрд теңгеге өсті, оның 15,5 млрд-ы күтілетін шығындар ретінде резервтелген, оның ішінде өзінің «еншілес» «KazChemicals Trading House» ЖШС-нің берешегі толығымен дерлік (99%) резервтелген, оған салынған инвестиция (7,1 млрд теңге, 2022 жылдың желтоқсанында «KAZ Chemicals»-тен сатып алынған) 2023 жылдың қорытындысы бойынша толығымен есептен шығарылды. «ГПК Казфосфат» ЖШС бірлескен кәсіпорнына және «Central Asia Fertilizers» ЖШҚ СП қауымдастырылған компаниясына салымдар да құнсызданған немесе шығынды.
КОМПАНИЯНЫҢ ӨЗІ ТУРАЛЫ НЕ БЕЛГІЛІ
2021 жылы Kazakhmys тобы «Казфосфатты» Ғалимжан Есеновтен және Айжан Есімнен $611,2 млн-ға сатып алды, оның 97% ($592,9 млн) – Халық банкінің кредиті. Жаңа иесі «Kaz Chemicals» ЖШС болды.
2022–2023 жылдары бизнес бөлінді. Сары фосфор өндірісі жеке «НДФЗ» ЖШС-не бөлінді, ал минералды тыңайтқыштар зауыты «Казфосфатта» қалды. Аудиттелген есептілік деректері бойынша, заңды түрде бұл 2023 жылдың қаңтар–мамырында рәсімделді. Бір жыл бұрын 150,8 млрд теңге түсім және 30,4 млрд пайда әкелген бизбен бірге «Казфосфат» НДФЗ-ға 52,6 млрд теңге қарызды да берді. 2023 жылдың күзінде «Казфосфаттың» 40% -ын Астана халықаралық қаржы орталығында (АХҚО) тіркелген KP Fertilizers Ltd сатып алды, оны бұрын Ұлыбритания санкцияларында болған бұрынғы тең иесі Дмитрий Стрежнев тастап кеткен, ал «Kaz Chemicals» қалған үлесін сатып, банк алдындағы $314 млн қарызды сатып алушыға аударып берді.
Меншік иелерінің қорытынды құрылымы – KP Fertilizers Ltd (50%), Kazakhmys Resources B.V. (40%) және Мәжілістің экс-спикері Нұрлан Нигматулиннің ұлдары Нұржан және Нұрхан Нұрлановтар (әрқайсысы 5%-дан) – барлығы CAF Holding Ltd арқылы. Сатушы-холдингтің өзі, ФБРК жазғандай, 2024 жылды 116,6 млрд теңге жинақталған шығынмен және теріс капиталмен аяқтады.
Айтпақшы, Нұрлановтар ағайындылар компанияның тең иелері болғаннан кейін, «Kaz Chemicals» ЖШС бірқатар резонанстық оқиғаларда аталды. 2022 жылдың шілдесінде Тараздағы зауытта фторлы қосылыстардың шығарынды нормаларынан асып кетуімен апат болды. БАҚ сол кезеңде кәсіпорында бірқатар өлімге әкелетін оқиғалар туралы да хабарлады. Сол жылы монополияға қарсы орган құқық қорғау органдарына тыңайтқыштар бағасын көтеріп жіберу туралы материалдарды берді, олар бойынша пайда алушылар Нұрлановтар ағайындылар деп аталды.
Сонымен қатар Нұрлан және оның ағасы Ерлан Нигматулиндер кәсіпкер Султанбековке қатысты болжамды рейдерлік туралы істе фигурант болды. Бұл істердің тағдыры әртүрлі. Бас прокуратура бұрын экс-спикерге қатысты қылмыстық істердің жоқтығын мәлімдеген, Нұрхан Нұрлановтың ісі 2025 жылдың қыркүйегінде тоқтатылды, ал Нұржан Нұрланов бойынша 2025 жылдың мамырында халықаралық тергеу тапсырмасы жіберілді.
БҰЛ НЕНІ БІЛДІРЕДІ
2021 жылы «Казфосфатты» сатып алуға алынған қарыз ешқайда жоғалмады – ол бизнеспен бірге байланысты құрылымдар арасында бірнеше рет қайта бөлінді. Алдымен пайдалы өндіріс НДФЗ-ға көшіріліп, «Казфосфатқа» маржасы төменірек актив және міндеттемелердің бір бөлігі қалдырылды. Содан кейін жаңа меншік иелері сатушы-холдинг сияқты қарқынмен капитал жоғалта бастаған компанияны алды. Шығынды жылдары есептелуін жалғастырған дивидендтер операциялық ақша ағыны теріс болған сәтте компаниядан тірі ақшаны шығарды. Ал 2025 жылы НДФЗ-ға тауарларды тегін беру, «Казфосфаттың» капиталы символдық 2,5 млрд теңгеге дейін қысқарғаннан кейін, топтың ресми түрде бөлінген құрылымдары арасындағы байланыстар ешқайда кетпегенін көрсетеді: беру туралы шешімді «Казфосфаттың» материнлік компаниясының өзі қабылдады.
Сонымен қатар, 2025 жылдың операциялық көрсеткіштері үміттендіретін болып көрінетінін мойындау керек – түсім 80%-ға өсіп, 217,9 млрд теңгеге жетті, ал операциялық нәтиже үш жылда алғаш рет оң болды (11,57 млрд теңге). Рас, бұл пайданы қаржылық шығыстар (14,64 млрд) және бағамдық айырмашылықтардан болған шығын (5 млрд теңге) толығымен дерлік жеп қойды – бұл 2021 жылы алынған валюталық кредиттің тікелей салдары. Цифрларға қарағанда, «Казфосфаттың» проблемасы фосфор бизнесінің өзінде емес, оны қаржыландыру құрылымында.
