Қазақстандық киноиндустрия мемлекеттік инвестициялар мен ұлттық фильмдердің кассалық түсімдері арасындағы орасан зор алшақтыққа байланысты күрделі дағдарысқа тап болды. Қоғам екі лагерьге бөлінді – отандық киноөнерді коммерциялық табысты қажет етпейтін жоғары өнер ретінде қорғайтындар және мемлекеттік инвестицияларды қайтару қажеттілігін талап ететіндер.
Мәдениет және ақпарат министрлігі мәселені бірнеше рет атап өтті: көптеген қазақстандық режиссерлер кең прокатқа ұмтылмайды, жаппай аудиторияның сұраныстарына жауап беретін фильмдер жасаудың орнына, өздерінің шығармашылық амбицияларын жүзеге асыруды жөн көреді. Мұндай жағдайдың негізгі себептерінің бірі – кассалық түсімнен емес, бөлінген бюджеттің 10%-ын алатын режиссерлердің еңбек ақы төлеу жүйесі.
Айқын мысал ретінде Ермек Тұрсыновтың «Бесмойнақ» фильмін келтіруге болады, оның өндірісіне 500 млн теңге бөлінді. Осы схема бойынша режиссердің гонорары 50 млн теңгені құрады. Жарияланған шығу мерзімдеріне (алдымен 2021 жылы, содан кейін 2024 жылдың наурызында) қарамастан, фильм прокатқа шықпады.
Өндіріске арналған асыра көтерілген бюджеттер ерекше алаңдаушылық тудырады. Сол режиссердің тағы бір фильмі – «Шал» мемлекетке 386,4 млн теңгеге (2,5 млн доллардан астам) түсті. Сонымен қатар, өндіріс шығындары негізсіз жоғары көрінеді: түсірілім ең аз декорациясы бар далада, қымбат арнайы эффектілерсіз немесе компьютерлік графикасыз өтті. Бас актердің гонорары бар болғаны 5 мың долларды құрады.
Салыстыру үшін, табысты франшизаның бастамасы болған американдық «Судная түн» триллері (2013 ж.) танымал актерлердің қатысуына қарамастан, салыстырмалы сомаға – 2,7 млн долларға түсірілген. Фильм прокатта 89 млн доллар жинап, шығындардан 33 есе асып түсті. Қазақстандық «Шал» бар болғаны 53,5 млн теңге әкелді, бұл жұмсалған қаражаттан 7 есе аз.
Ұлттық киноны қолдау орталығының бес жылдық кезеңдегі статистикасы одан да күңгірт: әртүрлі жанрдағы 98 фильмнің өндірісіне 19 млрд теңге бөлінген, ал жалпы кассалық түсімдер бар болғаны 1,5 млрд теңгені құрады – бұл мемлекет салған қаражаттан 12 есе аз.
Қазақстандық киноиндустрия мемлекет қаражатын ұтымды пайдалануды және ұлттық кинематографты кең аудиторияның мүддесінде дамытуды қамтамасыз ету үшін көркемдік құндылық пен коммерциялық құрамдас арасындағы тепе-теңдікті табуы қажет екені анық.