Жыл сайын Қазақстанда адамдардың дезинсекциялық препараттармен улану жағдайлары тіркеледі. Мысалы, 2023 жылғы қазанда Ақтау қаласында екі кәмелетке толмаған бала қайтыс болды, көршісі мамандандырылған қызметке жүгінбей, пәтерде қандалаларға қарсы өңдеу жүргізгеннен кейін. Ал бірнеше күннен соң Ақтау қаласының басқа ауданында тұрмыстық қандала уынан зардап шекті екі ересек адам және үш бала.
2024 жылғы қаңтарда Ақтөбе қаласындағы бес қабатты үйдің құрылыс салушысы жергілікті тұрғындарды ескертпей, жертөлені хлоркамен өңдеді. Нәтижесінде үй тұрғындарында байқалды уланудың бірдей белгілері: көзден жас ақты, тамақ қырылдады, тыныс алу қиындады. Кейін Орал қаласында көпқабатты үйдің тұрғындары жәндіктерді өз бетінше жоюдан кейін химиялық улану алды.
Қоғамды әсер етуші заттардың токсикологиясын зерттемей препараттарды сатып алмауға, химиялық препараттарды тұрмыста қолдану туралы айналасындағыларды ескертуге және жалпы дезинсекциялық жұмыстарды жүргізу процесіне жауапкершілікпен қарауға шақыру, өкінішке қарай, әлі де мүмкін емес.
Сонымен қатар, өңдеу жүргізуге тікелей жауапты атқарушы органдар заң талаптарын елемей, мәселені жоюдың орнына Қазақстан халқын жүйелі түрде улану қаупіне ұшыратқанда, қарапайым адамдардың жауапкершілігі туралы айту қиын.
Қатарынан екінші жыл ҚСФБ редакциясы ел өңірлерінде жәндіктерді немен улайтынын талдап, әкімдіктерді дезинсекция мәселесіне адал қарауға шақырады. Біз жергілікті биліктің мақұлдауымен қалалық ортада қолданылатын пестицидтердің қаншалықты қауіпті екенін және олардың тірі ағзаларға, соның ішінде адамдарға қандай әсер етуі мүмкін екенін бірнеше рет атап өттік.
Қазақстан өңірлерінде жапырақ кеміргіштер мен сорғыш зиянкестерден қорғау үшін өңдеу кезінде қолданылатын негізгі препараттар келесі заттарға негізделген препараттар болып табылады: «Имидаклоприд», «Дифлубензурон», «Дельтаметрин», «Диметоат», «Цигалотрин», «Тиаметоксам», «Циперметрин», «Хлорпирифос» және «Тетраметрин».
Көптеген өңірлер дезинсекциялық жұмыстарды жүргізу кезінде қалалық ортада Қазақстанда ауыл шаруашылығында қолдануға рұқсат етілген пестицидтерді пайдаланады, мұны олардың «ҚР аумағында рұқсат етілгенімен» негіздейді. Бірақ, өкінішке қарай, қолданылатын препараттардың заңдылығына да көз жеткізуді қаламайтын өңірлер де бар.
2023 жылғы шілдеден бастап Қазақстан қоршаған орта мәселелеріне жауап беретін Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына (ШЫҰ) төрағалық етуді қабылдады. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтіп, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен 2024 жыл ШЫҰ-ның Экология жылы деп жарияланды. Қазақстан тарапы 2024 жылға арналған ШЫҰ Экология жылын өткізу жөніндегі іс-шаралар жоспары, Экологиялық проблемалар тізілімі және басқа да бірқатар маңызды құжаттарды әзірледі.
Қазақстан үкіметі халықаралық деңгейде жаңа биіктерге жетіп жатқанда, елдің өз ішінде әлі де көптеген проблемалар қалып отыр, оның бірі жергілікті атқарушы органдардың қазақстандықтарға экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ете алмауында.
Қазақстанда қолданылатын препараттардың токсикологиялық сипаттамасына келетін болсақ, олардың ең көп таралғандарының зиянды әсерін егжей-тегжейлі қарастырайық.
ИМИДАКЛОПРИД
«Имидаклоприд» әсері жағынан никотинге ұқсас және әртүрлі мүшелер мен тіндерге, көбінесе бауыр мен бүйрекке зиянды әсер ететін неоникотиноидтар класына жатады. Зат жылы қанды жануарлар мен адамдар үшін орташа улы, құстар үшін жоғары улы және аралар үшін өлімге әкеледі.
2020 жылы американдық зерттеушілер тобы неоникотиноидтарды қолдану АҚШ-та құстар санының айтарлықтай төмендеуіне әкелді деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, неоникотиноидты пестицидтер іргелестердің, аралардың және басқа да тозаңдандырушы жәндіктердің жойылуына әкеледі, осыған байланысты олар Еуропалық Одақ елдерінде тыйым салынған.
«Имидаклоприд» адамда жүйке жүйесінің шамадан тыс қозуын тудыруы мүмкін, бұл аяқ-қолдың дірілдеуіне, дене температурасының жоғарылауына, жүрек айнуына, тыныс алудың қиындауына, жүрек соғуының жиілеуіне, құрысуларға және соның салдарынан салдану мен өлімге әкеледі.
Зат топырақта жоғары төзімділігімен ерекшеленеді: жартылай ыдырау процесі 100 тәулікке дейін созылады. Өсімдіктер сіңірген кезде «Имидаклоприд» 2-3 апта ішінде ыдырайды.
«Имидаклопридке» негізделген препараттарға 2023 жылы Шымкентте қолданылған «Имидор», сондай-ақ қазір Қызылорда облысының сексеуілді ормандарында қолданылатын «Крейсер» және «Клорид» препараттары жатады.
ДИФЛУБЕНЗУРОН
«Дифлубензурон» құстарға, сүтқоректілерге, тұщы су және теңіз балықтарына улылығы төмен, араларға улы емес. Алайда зат тұщы су омыртқасыздарына, соның ішінде шаянтәрізділерге және ұлуларға өте улы. Зерттеулер дифлубензуронның олардың репродуктивті қызметіне, өсуіне, көбеюіне және тіршілігіне әсер ететінін көрсетеді. Адамдарда «Дифлубензурон» бас ауруы мен тыныс алудың қиындауын тудырады.
«Дифлубензуронға» негізделген препараттарға өткен жылы Жетісу облысында қолданылған «Герольд» және «Диурон», сондай-ақ бұрын Атырау қаласында қолданылған «Дессенлин» препараты жатады.
Жалғасын материалдың келесі бөлімінде оқыңыз: Дезинсекция жүргізу кезінде қазақстандықтарды немен улайды. 2-бөлім