ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлерінде 2025 жылы қалалық екпелерді дезинсекциялау кезінде қандай препараттар қолданылатынын талдауды жалғастыруда.
Белгілі болғандай, Шымкентте жасыл аймақтарды өңдеу айтарлықтай күшейтілді: егер бұрын іс-шаралар жылына 4 рет жүргізілсе, қазір оларды маусымда 10 рет жүргізеді. Бұл ретте жоғары уыттылығына байланысты Еуропалық Одақ елдерінде тыйым салынған хлорпирифос пен циперметрин бар «Кардинал» препараты қолданылады.
«ИМИДОРДАН» «КАРДИНАЛҒА»: ӨҢДЕУДІ ОН ЕСЕ КҮШЕЙТУ
2023 жылы Шымкентте дезинсекциялық жұмыстарға қолданылған препараттар «Имидор» және «Энжио». Біріншісі неоникотиноидтар класының имидаклопридін, екіншісі тиаметоксам мен лямбда-цигалотрин комбинациясын қамтиды. Бұл заттардың барлығы тозаңдандырушы жәндіктерге теріс әсері үшін ЕО елдерінде қолдануға тыйым салынған препараттар тізіміне енеді.
2025 жылы тәсіл түбегейлі өзгерді. Қала әкімінің тапсырмасы бойынша дезинсекциялық іс-шаралардың қарқындылығы екі еседен астам ұлғайтылды. Енді өңдеулер кең ауқымды аумақтарда жүргізіледі:
- 14 саябақ (2,6 млн шаршы м) — маусымда 10 рет
- 37 өзен мен канал (1,3 млн шаршы м) — 5 рет
- 49 гүлзар мен аллея (1,2 млн шаршы м) — 5 рет
Жұмыстарды орындау үшін 30 маман және 20 бірлік арнайы техника жұмылдырылған.
МЕРДІГЕРМЕН ПРОБЛЕМАЛАР
Тендердің жеңімпазы «Satti Tulik» ЖШС — 2009 жылы тіркелген және ауылшаруашылық қызметтеріне маманданған Түркістан облысындағы шағын компания. Компания адам үшін II қауіптілік класындағы заттардың комбинациясы — хлорпирифос пен циперметрин бар «Кардинал» препаратын қолданады.
Айта кету керек, «Satti Tulik» ЖШС көрсетілетін қызметтердің сапасына қатысты проблемалары бар. Мамыр айында компания Түркістан облысының су айдындарында 1,5 млрд теңгеге жуық сомаға келісімшартты орындау кезінде масамен күрестегі кемшіліктер үшін 1,4 млн теңге мөлшерінде айыппұл алды. Бұл ретте көршілес өңірде компания «Бактицид» биологиялық препаратын қолданады, бірақ онымен де қойылған міндеттерді орындай алмайды. Қала аумақтарын уытты химиялық препаратпен өңдеу сеніп тапсырылған мердігердің кәсіби құзыреттілігіне қатысты сұрақтар туындайды.
ҚАЛАЛЫҚ ОРТАҒА АРНАЛМАҒАН ПРЕПАРАТ
«Кардинал» — ауылшаруашылығында қолдануға арналған күшті контактілі-ішекті инсектоакарицид. Өндіруші препараттың адамдар мен жануарлар болмаған кезде егістіктер мен ашық алаңдарда қолдануға әзірленгенін тікелей көрсетеді. Елді мекендерде, аулаларда, балабақшалар мен саябақтарда қолдану нұсқаулықпен регламенттелмеген.
Хлорпирифос фосфорорганикалық қосылыстарға жатады және қауіпсіздік шаралары сақталмаған кезде жұтқанда немесе теріге тигенде ауыр улануды тудыруы мүмкін. Пиретроидтар тобындағы Циперметрин мысықтар, балықтар, аралар және су организмдері үшін өте уытты. Нұсқаулыққа сәйкес, су фаунасы үшін уыттылығына байланысты препаратты су айдындарына 2 км жақын жерде қолдануға тыйым салынған.
ҚАЛАЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕГЕ ҚАУІПТЕР
Тығыз қоныстанған қалалық ортада ауылшаруашылық инсектицидін қолдану көптеген қауіптерді тудырады. Су айдындарына жақын жерде қолдануға тыйым салынған препаратпен қаланың 37 өзені мен каналын өңдеу су экожүйесіне ауыр зиян келтіруі мүмкін. Дала жағдайларынан айырмашылығы, қалада өңделген аумақтарды адамдар мен үй жануарларының тиюінен оқшаулауды қамтамасыз ету мүмкін емес.
Әсіресе балалар осал, олардың уытты заттарға сезімталдығы ересектерге қарағанда айтарлықтай жоғары. Сақтық шаралары сақталмаған жағдайда, ауадағы заттардың төмен концентрациясында да неврологиялық симптомдар, аллергиялық реакциялар және уланудың басқа көріністері мүмкін. Өңдеу жиілігінін он есеге артуы қала тұрғындарының ағзасына уытты заттардың әсерінің жинақталу әсеріне әкелуі мүмкін.
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ ДЕРЕКТЕР
Хлорпирифос халықаралық ғылыми қоғамдастықтың ерекше назарында. 2014 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі хлорпирифос қолданылған егістіктерден 1,5 км қашықтықта тұратын жүкті әйелдерде аутизм спектрінің бұзылуы бар балалардың туылу ықтималдығы 60% -ға артқанын анықтады.
2021 жылы АҚШ хлорпирифосты балалардағы неврологиялық зақымданулармен байланысына байланысты тыйым салды. Еуропалық одақ елдерінде хлорпирифос та тыйым салынған зат болып табылады. Дұрыс қолданбаған жағдайда ол адамның жүрек-қан тамырлары, тыныс алу және орталық жүйке жүйелеріне кері әсер етуі мүмкін.
Циперметрин пайдалану шарттары бұзылған кезде ерлердің репродуктивті жүйесіне уытты әсер етіп, сүтқоректілердің орталық жүйке жүйесіне теріс әсер етуі мүмкін. Зерттеулер пиретроидтарды дұрыс қолданбау мен денсаулықтың әртүрлі бұзылыстары арасындағы байланысты көрсетеді.
ТӘСІЛДЕРДІ ҚАЙТА ҚАРАУ ҚАЖЕТТІЛІГІ
Жыл сайын Қазақстанда адамдардың дезинсекциялық препараттармен улану жағдайлары тіркеледі. Қатарынан үшінші жыл ФБРК редакциясы өңірлердегі қалалық дезинсекция тәжірибелерін талдап, әкімдіктерді препараттар мен мердігерлерді таңдауға жауапкершілікпен қарауға шақырады.
Бұған дейін Ақтөбеде де қалалық дезинсекция үшін ауылшаруашылық дақылдарын қорғауға арналған ауылшаруашылық препарат имидаклоприд қолданылатыны туралы жазған болатынбыз.
Қалалық ортада күшті ауылшаруашылық пестицидтерін қолдану ерекше негіздемені талап етеді. Егер егін өнімін қорғау үшін мұндай инсектицидтерді қолдану экономикалық тұрғыдан негізделген болса, онда адамдар өңделген нысандарға тікелей жақын орналасқан қалаларда халықтың қауіпсіздігі басымдыққа ие болуы керек.
Адамдар мен жануарлар үшін қауіпсіз биологиялық препараттардың болуы қалалық орта үшін уытты химиялық заттарды таңдауды әсіресе даулы етеді. Әсіресе, мердігердің биологиялық баламалармен жұмыс тәжірибесі болған кезде, тіпті сәтсіз болса да.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шымкенттегі жағдай қалалық дезинсекцияға көзқарастағы жүйелі проблемаларды көрсетеді. Қалалық ортаға арналмаған препаратпен өңдеу қарқындылығының он есеге артуы, мердігердің күмәнді құзыреттілігімен үйлесіп, халықтың денсаулығы мен қалалық экожүйеге елеулі қауіптер тудырады.
Әкімдіктер ауылшаруашылық стандарттарынан ерекшеленетін қалалық дезинсекция үшін арнайы регламенттер әзірлеуі керек. Мүмкін, агрессивті инсектицидтерді қолдану шектелуі немесе толығымен жойылуы тиіс су объектілері мен тұрғын аудандардың айналасында буферлік аймақтар құру қажет болар.
Мердігерлердің кәсіби құзыреттілігі мен алдыңғы жұмыстарының сапасын ескеретін неғұрлым қатаң іріктеуі де қалалық ортаның қауіпсіздігін арттыруы мүмкін. Препараттарды таңдаудағы ашықтық және халықты жүргізілетін өңдеулер туралы уақтылы хабардар ету қоғамдық бақылаудың маңызды элементтері болып қала береді.
ФБРК редакциясы қолданылатын тәжірибелердің толық бейнесін қалыптастыру және оларды жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу үшін Қазақстанның басқа өңірлеріндегі дезинсекция жағдайының мониторингін жалғастырады.
Жалғасы бар...