ФБРК редакциясы Қазақстан өңірлерінде 2025 жылы қалалық көгалдандыруды дезинсекциялау кезінде қолданылатын препараттарды талдауды жалғастыруда. Бұл жолы Атырау облысы басты назарға ілінді, мұнда жергілікті билік сегіз түрлі әсер етуші затты қолдана отырып, жасыл аймақтарға алты реттік өңдеу жүргізеді. Алайда ұсынылған препараттар тізімін егжей-тегжейлі зерттеу ресми тізілімдермен сәйкессіздіктерді анықтады және қолданылатын құралдардың нақты құрамы туралы сұрақтар туғызады.
РЕСМИ ЖАУАП: НАҚТЫЛЫҚСЫЗ СЕГІЗ ЗАТ
Біздің редакцияның ресми сұрауы бойынша Атырау облысы әкімінің аппараты өңдеу кестесін және қолданылатын препараттар тізімін ұсынды. 2025 жылдың наурызынан шілдесіне дейін алты өңдеу жүргізілетіні хабарланады, бұл ретте жәндіктермен күресу үшін келесі әсер етуші заттар жарияланды:
- Тиаметоксам, 350 г/л
- Дельтаметрин, 10%
- Имидаклоприд, 200 г/л
- Дифлубензурон, 240 г/л
- Хлорпирифос, 500 г/л
- Циперметрин, 50 г/л
- Пиримифос-метил, 500 г/л
- Малатион, 570 г/л
Билік өңдеу Жәскен Жиембаев атындағы Қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институты ұсынған әдістеме бойынша жүргізілетінін, ал биологиялық күрес әдістері қарастырылмағанын атап өтеді.
МӘСЕЛЕ МӘН-ЖАЙЫНДА: ТІЗІЛІМ ҮНДЕМЕГЕНДЕ
Көрсетілген концентрацияларды Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) Мемлекеттік тіркеу туралы куәліктерінің бірыңғай тізілімі бойынша тексеру алаңдатарлық көріністі анықтайды. Мәліметтер базасында жарияланған концентрацияларға дәл сәйкес келетін препараттар жоқ. Құрамы ұқсас құралдарды табуға болады — мысалы, дифлубензуроны бар «Димилин», бірақ 240 г/л емес, 480 г/л, немесе жарияланған 500 г/л орнына 480 г/л хлорпирифосы бар препараттар.
Тізілімдік құжаттаманың толық еместігі одан сайын алаңдатады. Тіркелген препараттардың карточкаларында көбінесе негізгі ақпарат: қауіптілік сыныбы, әсер ету жолдары, экотоксикалық мәліметтер, канцерогенділік деңгейі жоқ. Препараттың тізілімде тіркелуі оның қауіпсіздігіне объективті баға беруге кепілдік бермейді деген әсер қалыптасады.
«ҚОЛДАН ЖАСАЛҒАН КОКТЕЙЛЬДЕР» ТУРАЛЫ БОЛЖАМ
Жағдайды талдау аймақта дайын тіркелген препараттар емес, жергілікті жерлерде техникалық әсер етуші заттардан дайындалған қоспалар қолданылуы мүмкін деген ойға жетелейді. Қатаң қауіпсіздік хаттамалары сақталмаған мұндай тәжірибе халықтың денсаулығы мен қоршаған орта үшін болжанбайтын қауіптер тудыруы мүмкін.
Жалпыға қолжетімді мәліметтерге сәйкес, жарияланған заттардың көпшілігі әсер етудің белгілі бір жолдары кезінде қауіпті немесе жоғары қауіпті қосылыстарға жатады:
- Дельтаметрин және малатион ингаляциялық әсер ету кезінде жоғары қауіпті ретінде жіктеледі
- Хлорпирифос әлеуетті канцерогендік қауіптерімен жоғары уыттылықты тұрақты түрде көрсетеді
- Имидаклоприд және тиометоксам аралар үшін өте уытты
- Пиримифос-метил аралар үшін де, балықтар үшін де жоғары уытты
АЛАҢДАТАРЛЫҚ ДИНАМИКА: ӨТКЕННЕН БҮГІНГЕ
Атырау облысындағы жағдай өткен жылдардағы проблемалар контекстінде әсіресе алаңдатады. 2024 жылы Атырау тұрғындары шыдамсыз аллергияға жаппай шағымданды, оның белгілері — көздің жасаурауы, мұрынның бітелуі, жөтел және тыныс алу жолдарының проблемалары — кәдімгі суық тиюге қарсы препараттармен емделмеді. Денсаулық сақтау басқармасының мәліметінше, аллергиямен диспансерлік есепте 2928 пациент болған, оның ішінде 865 бала.
Дәрігерлер аурушандықтың өсуін аймақтық ерекшеліктермен байланыстырды: жаңбырдың болмауы, шаңды дауылдар және мерзімді күкіртсутек шығарындылары. Алайда жағдайдың нашарлауына дезинсекция кезінде қолданылған препараттардың: дельтаметрин, тиаметоксам, лямбда-цигалотрин және хлорпирифос бар «Энжио», «Изуми», «Хлорцирин» препараттарының белгілі бір үлес қосқанын жоққа шығаруға болмайды.
2025 жылы халықтың денсаулығындағы проблемалар сақталуда: тұрғындар денсаулықтың нашарлауына, жөтелге, тамақтың қыжылдауына және созылмалы аурулардың асқынуына шағымдануды жалғастыруда. Ресми деректер ауадағы күкіртсутектің және формальдегидтің шекті рұқсат етілген концентрациясының бірнеше есе асып кеткенін растайды. Бұл ретте экологиялық жағдайдың нашарлауының негізгі себептері өнеркәсіптік шығарындылар, күрделі метеожағдайлар және орман өрттерінен түтіндеу деп аталады. Алайда дезинсекцияға арналған химиялық препараттардың халық денсаулығына әсер етудің қосымша факторы ретіндегі әсері төмен бағаланған күйінде қалып отыр.
АҚПАРАТТЫҚ АШЫҚСЫЗДЫҚ
Жұмыс ерітінділерін дайындауды бақылау үшін тәуелсіз сарапшыларды тартудан бас тарту ерекше алаңдаушылық тудырады. Билік «ішкі регламенттермен» және «бейінді мамандардың» қатысуымен шектеледі, бұл сыртқы бақылау болмаған кезде технологияның бұзылуына әкелуі мүмкін.
Халықты хабардар етуді әлеуметтік желілер мен БАҚ арқылы жүргізуді жоспарлаған, алайда қауіп туралы ескертудің нақты тетіктері және қорғау бойынша ұсыныстар егжей-тегжейлі сипатталмаған.
ЖҮЙЕЛІК МӘСЕЛЕ МЕ, ӘЛДЕ ЖЕРГІЛІКТІ КЕМШІЛІКТЕР МЕ?
Атырау облысындағы жағдай қазақстандық дезинсекцияның жалпы жүйелік проблемаларын көрсетеді: препараттарды тіркеу рәсімдерінің формалдылығы, қолданылатын құралдардың құрамын ашық бақылаудың болмауы және халықтың денсаулығына ықтимал қауіптерге жеткіліксіз назар аудару.
Бұған дейін ФБРК редакциясы Ақмола облысы мысалында ұқсас проблемаларды талдаған болатын, онда ресми құжаттардан апатты қайшылықтар табылған: тізілімнің әртүрлі куәліктеріндегі бірдей препарат бірнеше қауіптілік сыныбына бір мезгілде жатқызылған, ал қауіпсіздік нормативтері дереккөздер арасында түбегейлі ерекшеленген. Құжат айналымындағы бұл жүйелік шатасу жергілікті шенеуніктердің ресми дереккөздердің қайшылықты мәліметтеріне сүйене отырып, әлеуетті қауіпті заттардың қауіпсіздігіне шынайы сенуіне әкеледі.
Дұрыс қолданған және барлық хаттамаларды қатаң сақтаған кезде тіпті қауіпті препараттарды да барынша аз тәуекелдермен пайдалануға болады. Алайда коммуналдық қызметтердің нақты жағдайында мұндай стандарттарға қол жеткізу қиын, бұл қосымша қауіптер туғызады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұсынылған талдау ресми құжаттар мен ашық дереккөздерді салысты